Kryemiu

Një fermer therri një gic dhe e hodhi, ashtu siç ishte, në një pus të thellë të thatë që kishte në oborrin e shtëpisë. Kur gici filloi të qelbte erë u lëshuan minjtë nga të katër anët, u hodhën brenda në pus dhe filluan ta hanin si të babëzitur. Nuk kaloi shumë kohë dhe gici u mbarua. Në fund të pusit mbetën vetëm minjtë që nuk dilnin dot. Ushqim nuk kishte. Minjtë filluan të hanin njëri-tjetrin. Derisa një ditë mbeti vetëm njëri prej tyre. Më i forti. Fermeri zbriti në fund të pusit, e mori miun dhe e ngjiti lart. Atje e lëshoi të lirë. Miu i gëzuar vrapoi të bashkohej me minjtë e tjerë. Mirëpo ky mi kishte mësuar një avaz të ri – hante minj. Shumë shpejt ai i eliminoi të gjithë minjtë e fermës. Kush përfitoi në këtë rast? Fermeri, natyrisht. Me cinizmin që e karakterizon Edi Rama iu ngre nervat qytetarëve shqiptarë me hesape policësh dhe protestusish të plagosur. Ai e injoron faktin që edhe policët edhe protestuesit janë shtetas të shtetit që ai drejton, shqiptarë. Për të ata janë thjesht minj që përleshen me njëri-tjetrin në mënyrë që ai të vazhdojë të rrijë në pushtet. Kjo është logjika e Edi Ramës – të gjejë minj që të luftojnë me njëri-tjetrin. Nga Budva ai lëshon urdhërin tjetër – sakrifikoni drejtorët e drejtorive nëpër ministri. Llogarit se do të jetë në gjendje t’i largojë njerëzit që kërkojnë dorëheqjen e tij duke iu dhënë “për të ngrënë” drejtorët e drejtorive që po sakrifikon. Fermeri Edi Rama harron se s’ka të bëjë me minj por me njerëz të ndërgjegjshëm që e dinë mirë çfarë kërkojnë. Ata nuk kërkojnë dorëheqje drejtorash. Nuk kërkojnë as dorëheqje ministrash. Ata kërkojnë dorëheqjen e Edi Ramës, futjen e tij në të njëjtin kafaz me derrat që ka sakrifikuar vetë. Pastaj kërkojnë ndërrimin e sistemit. Që të mos dalë më fermer tjetër që të përpiqet t’i verë njerëzit të luftojnë kundër njeri-tjetrit në mënyrë që ai të jetë në gjendje të mbushë xhepat i qetë.

Udhëkryqe fjalësh

Dilema e përkthyesit “Humans are storytelling animals” është fraza në anglisht. Vras mendjen për ta përkthyer. Fjala kyç është “storytelling”. AI më thotë se origjinali i frazës i takon shkrimtarit Klaiv Barkër, nga romani “Sakrament”: “I am a man, and men are animals who tell stories.” Për herë të parë unë e kam lexuar te “Sapiens” e Juval Noa Hararit. Mbrëmë e hasa në një film.(1) Problemi është se unë nuk di si ta përkthej fjalën “story”. Zgjedhjet janë: histori, tregim, përrallë, rrëfim, fabul. 1. Njerëzit janë kafshë që tregojnë histori; 2. Njerëzit janë kafshë që tregojnë tregime; 3. Njerëzit janë kafshë që tregojnë përralla; 4. Njerëzit janë kafshë që rrëfejnë; 5. Njerëzit janë kafshë që tegojnë fabula. Pa u menduar fare eliminoj 2 dhe 5, sepse nuk i përqasen fare kuptimit në origjinal. Më e afërt është 3 – Njerëzit janë kafshë që tregojnë përralla. Por në shqip përrallë, veç kuptimit krijim artistik, imagjinatë, rrëfim, ka pak si tepër të theksuar nënkuptimin e diçkaje të pavërtetë. Kush tregon përralla tregon gënjeshtra. Gënjeshtra që janë të pranueshme kur iu tregohen fëmijëve, por jo të rriturve. Dhe ky nuk është kuptimi i fjalës “story” në “animals who tell stories”. Sepse “story” përmban në vetvete edhe kuptimin histori (ngjarje e vërtetë), edhe përrallë (krijim artistik) edhe rrëfim (rikrijim i diçkaje të dëgjuar apo të përjetuar). Rrëfim më duket më e saktë, më pranë origjinalit në anglisht. A mund të them: “Njerëzit janë kafshë që tregojnë rrëfime”? Jo. “Njerëzit janë kafshë rrëfyese.”? Askush nuk do ta kuptonte. “Njerëzit janë kafshë që rrëfejnë.”? Paksa më e saktë, por përsëri mendoj që kuptimi humbet shumë, madje mbetet e pambyllur si shprehje. Çfarë rrëfejnë? “Njerëzit janë kafshë rrëfyese.”? Jo, as kjo. Kjo është një nga dilemat e shumta që ka përkthyesi. Në fakt është vetëm një përmbledhje e shkurtër e thuajse dy orësh bluajtje që i bëja në kokë këtij problemi sot në mëngjes. Dilema tjetër është: A ja vlen të merresh aq gjatë me të? Varet nga situata. Nëse do të isha duke përkthyer atë filmin që pashë mbrëmë për një pagesë minimale nga kanalet televizive që do ta transmetojnë, nuk do të isha menduar më shumë se 10 sekonda. Do të kisha zgjedhur cilëndo fjalë që të më vinte më parë në kokë, siç bëjnë rëndom ata që përkthejnë titrat e ekranit. Prandaj përkthimet në television dalin ashtu si dalin. Po të isha duke përkthyer për të botuar një libër, ta zemë Sapiens të Juval Noa Hararit, apo Sakrament të Klaiv Barkërit, do të isha menduar më gjatë. Por edhe kjo varet nga situata. Nëse librin do të ma kishte kërkuar një botues me të cilin do të kisha arritur një marrëveshje paraprake – afatin e përfundimit të përkthimit, pagesën për faqe, etj. – do mjaftoja me atë arsyetimin që bëra më sipër dhe do kisha zgjedhur më të mirën e mundshme, duke bërë një kompromis të madh me vetveten. Ndërsa po të isha duke e përkthyer një libër për qefin tim, për kënaqësinë time, sinqerisht nuk di se çfarë do të kisha bërë. Kur përkthen për kënaqësinë tënde, ose edhe kur shkruan për kënaqësinë tënde, ti përpiqesh të arrish të përsosurën, atë për të cilën je i bindur se është dhjeta absolute. Në këtë rast ndoshta do të kisha hequr dorë krejtësisht nga përkthimi. Siç hoqa dorë nga përkthimi i një prej kryeveprave të letërsisë amerikane “Catch 22”. Romanin e Xhozef Hellerit e kam shumë për zemër dhe dikur desha ta përktheja për qefin tim. Por ngeca që në titull. E kisha të pamundur ta përktheja dhe titulli nuk është diçka që mund ta anashkalosh, të paktën titulli i këtij romani. Ai përbën thelbin e gjithë librit. Po nuk përktheve dot si duhet “Catch 22”, lëre fare gjithë librin. Dhe e lashë, hoqa dorë. E di, ndihem keq, më ka mbetur peng, por s’kam ç’bëj. Kaq i kam mundësitë. Meqë ra fjala, duhet ta tregoj këtë: Kur u botua “Catch 22” pati shumë sukses në Shtetet e Bashkuara dhe e bëri Xhozef Hellerin të famshëm. Pas tij ai shkruajti edhe libra të tjerë, por asnjë me suksesin e “Catch 22”. Gazetarët dhe lexuesit i binin vazhdimisht në qafë me pyetjen: A do jesh ndonjëherë në gjendje të shkruash një libër si “Catch 22”? Aq shpesh e pyesnin, saqë pyetja u kthye në pohim të cilin ja thoshin në sy plot bindje: Ti nuk do jesh kurrë në gjendje të shkruash një libër si “Catch 22”. Në një intervistë Hellerit i erdhi në majë të hundës dhe u përgjigj: “E di, por jo vetëm unë. Askush nuk është në gjendje të shkruajë një libër si “Catch 22”. Kishte të drejtë. Dilema e Kritikut Më sipër vura shënimin (1) kur përmenda që frazën “Humans are storytelling animals” e hasa në një film që po shihja mbrëmë. Ishte filmi i sapo dalë në Netflix këtu në Kanada, “Animals”, të cilin duhet ta pranoj se e pashë nga fillimi deri në fund. Film i dobët, që më bëri të vrisja mendjen për të zgjidhur dilemën, ose trilemën: Në cilën nga tre funksionet që kishte Ben Aflek në film ishte më dobët – si skenarist, si regjisor, apo si aktor? Nuk e kam zgjidhur ende, por nuk besoj se do të merrem gjatë me këtë pyetje. Megjithatë, ajo që më çuditi më shumë ishte se si arriti një shprehje aq e mençur si “Humans are storytelling animals” të hynte në një skenar aq të dobët. As që e përfytyroj dot se si Ben Aflek mund ta ketë lexuar diku dhe ta ketë vlerësuar një shprehje të tillë. E ngushëlloj veten vetëm duke menduar që do të jetë dikush tjetër që ia ka sugjeruar. Dilema e autorit U vura t’i shkruaja këto mendime thjesht sepse desha t’i shkruaj. E keqja është që disa si puna ime duam t’i ndajmë me të tjerët ato që shkruajmë. Dilema kur përfundova shënimet ishte: ku t’i ndaj dhe me kë? Mua më duken mendime të mençura dhe gënjej mendjen se duhet ta kenë vendin në ndonjë libër me ese, apo përsiatje të ngjashme, që me shpresë do të shkruhet dikur, pas nja dhjetë vjetësh, po të jem shëndoshë dhe do të lexohet nga 30-40 vetë e do zerë pluhur në ndonjë raft. Për t’u botuar në ndonë gazetë apo revistë as që bëhet fjalë. Ato janë të mbushura me gjëra shumë më të vlefshme. Mbetet fejsbuku, si zgjidhja më e thjeshtë. Po e postoj këtu. E di që nga rreth njëmijë “friends” që kam, nëntëqind edhe po ta shohin nuk do t’i shkojnë dot as deri në rreshtin e dytë. Pesëdhjetë të tjerë mund të lexojnë vetëm paragrafin e parë, jo më tepër. Disa prej tyre do të venë “like” pa e lexuar fare për të më bërë qefin, ose për të më thënë: Beno, të kam mik dhe të përshëndes. Gëzohem që je gjallë. Me shpresë, do ketë një dorë që të vijnë deri te kjo fjali. Po edhe po s’pati, nuk prish punë. Unë këto rradhë i shkruajta për qefin tim.

Shqetësime Arjano-Pellazgjike

(për rënien e futbollit gjerman si rezultat i ndërrimit të ngjyrës së lëkurës) Pa mbaruar ende mirë ndeshja Gjermani-Greqi në qarqet arjano-pellazge plasi shqetësimi për mungesën e pastërtisë racore të ekipit gjerman. Përfaqësuesit më të shquar të racës së pastër arjane shprehën revoltën që pikërisht Gjermania, simboli i dikurshëm i luftës për pastërti racore, ka braktisur idetë e Adolfit dhe lejon tani t’ia pushtojnë lëkurëzinjtë ekipin kombëtar të futbollit. Padyshim, sipas tyre, ngjyra e lëkurës dhe prejardhja jo-arjane janë shkaku për rezultatet e dobëta të Gjermanisë në futboll. Ka tre gjëra që racistët shqiptarë dë të bënin mirë t’i kishin parasysh: 1. Nuk ka raca disa njerëzish. Ka vetëm një racë, raca njerëzore. Ndryshojnë tiparet, ngjyra e lëkurës, ngjyra dhe forma e syve, flokët, lartësia e shtatit, por raca mbetet e njëjtë. Njerëzit mund t’i përkasin etnive të ndryshme, por ndarja e tyre në raca thjesht nuk ka kuptim. 2. Koha kur vendet të ndryshme të botës ishin, ose të paktën dukeshin si etnikisht të pastër ka kaluar. Praktikisht, ajo nuk ka ekzistuar ndonjëherë dhe është thjesht iluzion, ose prodhim propagandistik. Ka pasur periudha izolimi dhe ngrirjeje të lëvizjes së popullsive në zona të caktuara të globit, si për shembull në Shqipërinë komuniste, ky as hynte e as dilte këmbë njeriu, por këto janë fare të parëndësishme në krahasim me zhvillimin e gjatë historik të njerëzimt. Për arsye të ngjashme, edhe vende të tjera e ruajtën të palëvizur përbërjen e popullsisë gjatë luftës së ftohtë. Sot njerëzimi është në një faze të re përzjerje masive sepse për arsye politike kufijtë janë bërë më fleksibël, ndërsa lëvizja më e shpejtë, më e lehtë, dhe ekonomikisht më e përballueshme. Kjo nuk është hera e parë që ndodh. Në forma dhe mënyra të ndryshme zhvendosjet dhe përzjerjet e popullsive kanë ndodhur që prej dhjetra-mijëra vjetësh, që kur homo sapienët e parë vendosën të lenë vendlindjen e tyre, Afrikën për t’u shpërndarë vale-valë në të katër anët e planetit. Çdo qytetërim i madh ka qenë përzjerje etnish dhe njerëzish që vinin nga anë të ndryshme të botës – Egjipti i lashtë, qytetërimi grek, ai kinez, Roma, Bizanti, Perandoria Otomane, të gjitha ishin pellgje të mëdhej ku përziheshin kulturat, gjuhët, etnitë. Sot, shumë venede ekonomikisht të zhvilluara, për shkak të plakjes së popullsisë, për të ruajtur ritmet e zhvillimit dhe mirëqenien, kanë nevojë për imigrantë. Për këtë arsye, jo vetëm iu hapin derën, por edhe nxisin njerëzit nga vende të tjera që të lëvizin drejt tyre. Kërkesa për imigrantë nuk është kapriço e ndonjë ekstemisti Woke, nuk është zbatim i planeve djallëzore të Xhorxh Sorosit, nuk ka të bëjë fare me ideologjinë dhe nuk është pjesë e ndonjë teorie konspirative me Iluminat, Deep State, Rothçaild apo çfarëdo tjetër urdhër satanik. Nuk është as bamirësi. Është thjesht kërkesë ekonomike, mirëfilli kapitaliste. Në këtë proces popullsia e vendeve të zhvilluara, e kanë kuptuar se ndarjet racore janë budallallëk dhe kanë hequr dorë nga idetë raciste. Të paktën shumica e popullsisë së këtyre vendeve, kryesisht njerëzit e shkolluar dhe mendjehapur, sepse njerëz të pagdhendur dhe lehtësisht të manipulueshëm gjen kudo. 3. Imigrantët janë shtresa më e varfër e popullsisë. Ky është fakt. Në vendet e zhvilluara kjo nuk i pengon ata të aspirojnë dhe të përpiqen për një jetë më të mirë, duke shfrytëzuar të gjitha rrugët e mundshme. Një nga këto mundësi është ëndrra e madhe e futbollit profesionist. Futbolli është biznes, është ekonomi. Së pari, është sporti më i lirë për t’u ushtruar nga fëmijët, pra mund të ushtrohet edhe nga ata që vijnë nga familje të varfëra. Së syti, kërkon përkushtim dhe kohë. Vetëm një përqindje shumë e vogël e atyre që merren me stërvitje futbolli kur janë fëmijë përfundojnë futbollistë profesionistë. Familjet e shtresave të mesme nuk kanë shumë dëshirë t’i lenë fëmijët e tyre të stërviten nga 5-6 orë në ditë dhe të lenë pas dore mësimet. Ata pëlqejnë që fëmijët të shkollohen ose të marrin një zanat normal dhe të kenë një jetë normale, si prindërit e tyre. Ndjekja e karrierës futbollistike është me shumë rreziqe. Familjet e varfëra nuk kanë shumë aspirata për shkollimin e fëmijëve. Shumë prej tyre kërkojnë të luajnë llotarinë e karrierës futbollistike. Prandaj në vende të ndryshme të Europës Perëndimore gjithmonë e më tepër futbollistët më të suksesshëm vijnë nga familje imigrantësh. Madje edhe ata që nuk vijnë nga familje imigrantësh, janë kryesisht nga familje të varfëra. Futbolli është loja e fëmijëve të shtresës më të varfër të popullsisë. Futbollistë që vijnë nga shtresa e mesme ka pak. Futbollistë që vijnë nga familje shumë të pasura, edhe më pak. Kur Jurgen Klop nis punën për të mbledhur ekipin përfaqësues të Gjermanisë ai nuk përdor kriterin e ngjyrës së lëkurës. Klop e do Gjermaninë dhe futbollin gjerman shumë më tepër se sa racisti shqiptar që i ndjek ndeshjet në televizor dhe lëshon broçkulla në fejsbuk. Ai do që ekipi i tij të fitojë njëqind herë më shumë se sa arjani i kulluar pellazg i rrjeteve sociale. Prandaj ai përpiqet të zgjedhë nga të gjithë futbollistët që janë shtetas gjermanë ata që mendon ai se janë më të mirët, më të shpejtët, më të fortët, më teknikët – ata futbollistë që ai shpreson se do t’i nxjerrin atij lojën që dëshiron. Kujtdo mund të mos të pëlqejë përzgjedhja e këtij apo atij futbollisti në një ekip përfaqësues duke u nisur nga loja që bën. Nga kjo pikpamje kushdo ka të drejtë të kritijosh këdo. Por gjykimi i futbollistëve duke u nisur nga ngjyra e lëkurës është thjesht i dërdëllitje pa kuptim, racizëm i pështirë.

Nacionalizmi kanadez

Deri përpara disa kohësh shprehja nacionalizëm kanadez mund të tingëllonte në kufijtë e të pakuptimtës. Nëse do ta dëgjoje apo lexoje, me siguri do të buzëqeshje, si me një shaka të lehtë. Ndërsa tani atë e sheh të gjallëruar kudo. E sheh në shitore, te fytyrat e njerëzve që kontrollojnë etiketat e mallrave për t’u siguruar se nuk janë prodhuar në trampland; e lexon çdo ditë në komentet e gazetave, radios dhe televizionit; e has në median sociale dhe, padyshim, te politikanët e çdo niveli dhe çdo orientimi. Puna ka arritur der në atë pikë se nuk çuditesh kur sheh në një sallë koncerti të Brajën Adams pesëdhjetë mijë vetë të ngritur në këmbë që shoqërojnë me sa zë kanë vargjet “Nuk bëhemi kurrë shteti pesëdhjetëenjë.” Pavarësisht vrullit, nacionalizmi kanadez nuk çfaqet kurrësesi me atë formën e shëmtuar shoviniste që ul të tjerët përreth për të ngritur veten, nuk ka të bëjë fare me synime territoriale apo dominuese dhe nuk pretendon kurrsesi superioritetit apo supremacy të një kombi ndaj një tjetri. Nacionalizmi kanadez është forma më logjike e nacionalizmit, nëse mund të ekzistojë diçka e tillë. Është thjesht shprehja me mirësjellje por shumë qartë dhe prerë e vendosmërisë së një grupi njerëzish për të ruajtur të paprekur vlerat e tyre të përbashkëta dhe për të mbrojtur ekonominë e shtëpisë së tyre të përbashkët. Nëse ka ndonjë kuptim që një grup i caktuar njerëzish t’a quajnë veten komb, apo shtet, apo bashkësi, ky kuptim do të ishte vetëm brenda kornizës së përpjekjeve për të ruajtur një paketë vlerash kulturore, shoqërore, morale për të cilat kanë rënë dakord që t’i pranojnë si të tyret, dhe për të siguruar nivelin më të mirë ekonomik të mundshëm si bashkësi. Prej kohësh kanadezët janë bërë të vetëdijshëm për këtë funksion të kombit (nacionit) të tyre dhe përpiqen që brenda këtij funksioni të ruajnë dhe përmirësojnë shtetin dhe qeverisjen. Deri para shumë pak kohësh kjo përpjekje ishte thjesht pjesë organike e jetës normale të çdo qytetari të Kanadasë. Askush nuk ndjente nevojën të tundte flamurin, të këndonte në kupë të qiellit himnin kombëtar, të hidhte e të priste parrulla e përbetime patriotike, apo t’i tregonte dhëmbët ndokujt tjetër. Me të vetmin fqinj tokësor, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ata kanë vendosur një kufi të caktuar me vizore që në vitin 1814, duke shmangur krejtësisht mundësinë e cicmiceve territoriale. Prej dy shekujsh e ca ata shkëmbenin me ta në mënyrën më paqësore dhe të mirëkuptueshme të mundshme gjithçka që mund të shkëmbenin – mallra, kulturë, njerëz, teknologji, shkencë. Për kanadezët Amerika shihej fqinji i vetëm, i pasur, i zhurmshëm, por shumë i afërt – pak a shumë si të kesh ngjitur me shtëpinë kushëririn e parë. Për amerikanët, ose atë pjesë të tyre që e kishin idenë se ekzistonte Kanadaja, kjo ishte vendi i njerëzve të ngjashëm me ta, që flisnin të njëjtën gjuhë, vetëm se më të sjellshëm dhe më fjalëpakë. Fqinjët shkonin shumë mirë me njeri-tjetrit, aq sa “acarimet” më të mëdha, ato “historike” përbëheshin nga ndonjë president që e quante kryeministrin kanadez “asshole” (trap), dhe me këtë të fundit që përgjigjej duke thënë: “më kanë sharë shumë më keq burra më të mirë.” Ose me kërkesën, pas 11 shtatorit 2001 të administratës amerikane për të vendosur kalimin e kufirit me pasaporta, sepse deri përpara asaj date mund të kaloje edhe duke treguar thjesht patentën e makinës. Deri ditën që në Shtëpinë e Bardhë hyri një njeri i ç’ekujlibruar që filloi të përrallisë për aneksim të Kanadasë, të ndërrojë emra detesh e liqenesh dhe të luajë bursën e tarifave për të mbushur xhepat e veta dhe për të larguar vëmendje nga skandalet e veseve të tij. Kam një ndjenjë trishtimi për kanadezët që janë të detyruar të çfaqin një anë të tyre që në rrethana të tjera do të kishin parapëlqyer ta mbanin të fshehur – nacionalizmin, patriotizmin. Por ç’të bësh – njerëzit duan të mbijetojnë. Të paktën në Kanada nacionalizmi ka pamje dinjitoze.

Atdheu nuk je ti

Në vend që të organizojë mbledhje me emra bombastikë në Pallatin e Kongreseve, qeveria shqiptare do të bënte mirë të tregonte një minimum përgjegjësie për shtetasit e vet që jetojnë jashtë kufirit të Republikës së Shqipërisë. Sepse, para të gjithash, ne nuk jemi lopë, aq më pak lopa juaj.

Ajo që quhet diasporë është parë tradicionalisht nga ata që qeverisin Shqipërinë si lopë që duhet mjelë sa herë kujtohen ose kanë nevojë për të mjelë financiarisht dhe politikisht. Për krerët egocentrikë dhe të papërgjegjshëm që kanë drejtuar atë vend ndoshta që prej krijimit të tij, diaspora është një tufë mjeranësh që hyjnë në punë vetëm për të pompuar euro dhe dollarë drejt vendit duke lehtësuar disi nivelin e varfërisë, për ndonjë investim kur ua mban xhepi ose kur kanë ndonjë pare të pisët për të pastruar dhe, nëse është e mundur, për të “lobuar” imazhin dhe politikat idiote të diktatorucëve që si qëllim të vetëm kanë pasur zgjatjen e kohë-mbajtjes së prapanicave të tyre ngjitur pas karriges.

Ata që drejtojnë në Shqipëri duhet ta kenë të qartë që të gjithë shtetasit shqiptarë që janë larguar nga vendi e kanë bërë këtë jo për të kërkuar mundësi më të mëdha për t’iu shërbyer atyre apo kujtdo tjetër, por për një jetë më të mirë. Sakrifica e paimagjinueshme e zhvendosjes nga vendlindja kryhet vetëm si pasojë e një presioni të jashtëzakonshëm. Duke përjashtuar një përqindje të vogël profesionistësh që kanë ikur me oferta pune, pra për interesa karriere, shumica dërrmuese e milionave të larguarve janë nisur drejt të panjohurës dhe pasigurisë, të bindur se ato – e panjohura dhe pasiguria – janë më të mira se ajo që linin pas, mizerja ekonomike, mungesa elementëve më elementarë të jetesës, kufizimi i lirisë, korrupsioni në çdo nivel të shoqërisë dhe veçanërisht në majë të saj, imoraliteti dhe shkelja e normave etike, pra një mjedis fare i papërshtatshëm për të përfytyruar një të ardhme për veten dhe pasardhësit. Dhe përgjegjës për këto – deprivimet ekonomike, mungesën e lirisë, korrupsionin, imoralitetin dhe mjedisin e papërshtatshëm – janë të gjithë ata që kanë drejtuar shtetin shqiptar që nga Ismail Qemal Bej Vlora deri te Ismail Qemal Bej Rama, me një doze më të lartë përgjegjësie, kuptohet, për atë që qëndron kronoligjikisht diku në mes të kësaj arradhe politikanësh të shëmtuar, diktatorin never hoxha.

Ky takëm të paaftësish (them të paaftë sepse nën drejtimin e tyre Shqipëria për mëse një shekull ka mbetur ndër shtetet më të dobët ekonomikisht, më të pambrojtur ushtarakisht, më të pazhvilluar intelektualisht dhe më të korruptuar moralisht në Evropë) nuk bën asnjë përpjekje për të ndihmuar as ata që jetojnë brenda vendit dhe as ata që janë jashtë. Duke shfrytëzuar në mënyrën më hileqare kartën e patriotizmit, ata përpiqen ta identifikojnë veten me atdheun, sundimin e tyre feudal me flamurin, krokëllimat e tyre me himnin kombëtar.

Shiheni skenën që kanë përballë përfaqësuesit e diasporës në Pallatin e Kongreseve. Dy kokët e shqiponjës njësohen me kokën e Edi Ramës e kuruar së të jetë kopje e kokës së Ismail Qemalit. Ngado përflakje e kuqe dhe e zezë. Përflakje patriotike, frymëzim dykrenar, folklorizëm i shëmtuar. Nga podium Rama duket sikur thotë: “Ju, pjesa e Lopës që keni ardhur këtu, të jeni të sigurt se po mileni për atdheun. Dhe Atdheu jam unë: Ismail Qemal Rama me dy krena.”

Nuk jam marrë me gjedh dhe bagëti, por të paktën diçka elementare e di – që të marrësh qumësht nga lopa duhet ta ushqesh. Jepi dreqit ca bar që ta kthejë në qumësht. Këta qelbësira që drejtojnë Shqipërinë as bar nuk duan të japin. Përkundrazi, e trajtojnë emigrantin si plehrë, si diçka pa vlerë, e përdhosin sa herë që iu bije rasti, pastaj lëshohen si të babëzitur për ta mjelë.

Lexoni përmbledhjet e Samitit të Diasporës: nëm, nëm, nëm. Diaspora si potencial strategjik në zhvillimin e qëndrueshëm të vendit, përfshirja e diasporës në vendimarrje, investimet dhe inovacioni, kërkimi shkencor, ndihmesa në arsim, shëndetësi, kulturë dhe roli i saj në procesin e integrimit.

S'është kujtuar njeri t’iu lehtësojë atyre që jetojnë jashtë Shqipërisë, le të themi, kryerjen e veprimeve elementare financiare apo administrative që kanë lidhje me pjesën e vendit që kanë lënë pas. Provo të hapësh dhe të mbash një llogari bankare nga larg. Ta bllokojnë kur të duash dhe duhet të heqësh picirin që ta ri-hapësh. Të kërkojnë vërtetime gjallese dy herë në vit.

Provo ta kalosh pensionin në llogari të përbashkët me bashkëshortin/bashkëshorten. Nuk e pranojnë, sepse presin që njëri të vdesë dhe tjetri të mos ketë mundësi të tërheqë nga banka apo sigurimet shoqërore paratë që kanë mbetur.

Kërko të marrësh pensionin që të takon. Të nxjerrin ujin e zi. Le të tjerat, por kanë kaluar edhe një ligj arbitrar që iu mohon pensionin të gjithë atyre që kanë kontribuar më pak se 15 vjet. Duket si ligj i projektuar posaçërisht për emigrantët, për të mos lejuar me mijëra prej tyre që janë larguar pasi kanë punuar për vite në atdhe të marrin pjesën e parave që e kanë investuar. Ku shkon kontributi i tyre për pensionin gjatë këtyre viteve? Në xhepat e qeverisë hajdute. Përderisa pensioni i punonjësve varet nga kontributi, edhe një muaj të kesh punuar, të takon ta marrësh atë, qoftë edhe dhjetë qindarka në muaj.

Përveç ca veprimeve elementare për nxjerrjen e certifikatave, ajo platforma mizerabël e-Albania e reklamuar me aq fishekziarre si fjala e fundit e teknologjisë elektronike nuk vlen për asgjë. Emigranti shqiptar ka vështirësi për të nxjerrë një kartë identiteti apo një pasaportë.

Asnjë institucion i asnjë qeverie shqiptare nuk ka bërë ndonjë studim të saktë për të përcaktuar se ku i ka shtetasit shqiptarë. Nuk po flas as për folklorizma nacionaliste, etnicitete, plisa e xhubleta dhe hamendësime nacionaliste. Po flas për statistika mbi qytetarët që mbajnë nënshtetësi shqiptare. Ka vende në botë që nuk pranojnë dyshtetësi. Nëse një shqiptar në diasporë për një arsye apo një tjetër e ka lënë nënshtetësinë shqiptare, ai ose ajo nuk është më shtetas shqiptar. Pra, a ka të dhëna shteti shqiptar se ku dhe në çnumër i ka shtetasit e vet në botë? A ka marrë mundimin të studiojë se cilat janë problemet e tyre aty ku janë? A i ka pyetur ndonjëherë se cilat janë nevojat e tyre në lidhje me Shqipërinë?

Zero. Vetëm i numërojnë si bagëtitë kur hyjnë e dalin në Shqipëri për pushime, sa për të fryrë statistikat e turistëve që vizitojnë vendin.

Natyrisht, faj kanë edhe ata shqiptarë emigrantë që bëhen prè e shqiponjës me dy koka Rama-Rama, ata që kujtojnë, ose i mbushin mendjen vetes dhe të tjerëve që po i shërbejnë atdheut, kur në fakt e lejojnë veten të milen si lopë nga diktatoruci i rradhës.

Unë nuk di kush e ka mbushur atë sallën e Pallatit të Kongreseve në Tiranë, por di të them që s’kam pikën e respektit për ta. Ata nuk më përfaqësojnë mua.

Sa për kokat e diktatorucëve që mbushin ekranet e mëdha, ata nuk e zëvendësojnë kurrë shqiponjën dykrenare. Ata nuk janë as koka e shqiponjës dhe as atdheu. 

"Fundi" i Kanadasë

Nuk besoj se ka njeri që ta shoqërizojë një emër si Isa Belshi* me krijimin e Dominionit të Kanadasë. Me përjashtimin tim, kuptohet. Por unë kam arsyet e mia. Historinë e Kanadasë e jap mësim për imigrantët që prej 27 vjetësh dhe Isa Belshi ka qëlluar të jetë një prej nxënësve të mij. Ndër të paktët shqiptarë, në morinë e të porsaardhurve nga të katër anët e botës, ai u ul në klasën time ndoshta 20 vjet të shkuara. Djalë i sjellshëm, krejt normal, të cilin edhe mund ta kisha harruar po të mos më ishte ngulitur në mendje një episod paksa i veçantë.

Një ditë, kur iu kisha dhënë nxënësve një detyrë klase, e dëgjoj që shkëmbente fjalë me një vajzë nga Irani ulur pranë tij.

“Ti e ke emrin Isa?” e pyeti ajo.

“Ajze,” e korrigjoi ai. “Shkruhet Isa, por shqiptohet Ajze.”

“Ti je shqiptar,” nguli këmbë vajza. “Nuk ka asnjë kuptim që shqiptarët ta shqiptojnë Ajze. Ti je shqiptar dhe nga emri duhet të jesh musliman. Nuk ka asgjë të keqe të pranosh që quhesh Isa.”

“E di,” tha Isai. “Por unë quhem Ajze. Nuk jam musliman.”

Kaq. Disa muaj më vonë Isai mbaroi punë me kurset e anglishtes dhe vazhdoi jetën.  M’u kujtua para disa ditësh kur i pashë emrin në një koment në fejsbuk në përkrahje të postimit të një miku të përbashkët. Postimi dhe komentet vërtiteshin rreth një nisme të bashkisë së Torontos për të administruar katër shitore eksperimentale që do të synojnë t’i mbajnë çmimet e ulura për nevojtarët. Si çdo përpjekje në ndihmë të të varfërve dhe pa leverdi për të pasurit, kjo i kishte shqetësuar shumë disa të djathtë shqiptarë, duke përshfirë edhe Isain. Ata kishin gjetur rastin të shprehnin përsëri shqetësimin se Kanadaja “ka marë fund”, “e ka mbytur komunizmi”. Shtetëzimi i shitoreve nga bashkia e Torontos për ta shënon fundin e iniciativës së lirë kapitaliste dhe nuk do të jetë e largët dita kur ushqimi të shpërndahet me tollona.

Si mësues i gjuhës dhe kulturës kanadeze për imigrantët u ndjeva keq. Dukshëm nuk kisha qullosur gjë me edukimin e Isait. Ja çfarë nuk kisha arritur t’i mësoja atij:

Kanadaja u krijua si dominion i pavarur më 1 korrik 1867, por mënyra se si ajo do të qeverisej kishte filluar të praktikohej në kolonitë britanike që në gjysmën e parë të shekullit të 19të dhe, ndoshta edhe më herët. Në Kanadanë e Epërme dhe atë të Ulët (sot Ontario dhe Kebek) që u bënë baza e shtetit të ardhshëm, kishte kohë që funksiononte sistemi i përfaqësimit në qeverisjen e përgjegjëshme (responsible government). Në atë kohë votonin vetëm meshkujt e bardhë dhe do të duheshin përpjekje për ta bërë demokracinë më gjithëpërfshirëse kur të drejtën e votës e fituan edhe “racat” e tjera, aborigjinalët, gratë dhe, së fundi, gjithë qytetarët kanadezë mbi moshën 18 vjeç.

Ligji Britanik për Amerikën e Veriut (British North America Act) parashikonte edhe strukturën e shtetit të sapokrijuar, që fillimisht u quajt Dominion of Canada. Sipas tij, Kanadaja ishte (dhe është) monarki kushtetuese dhe shtet federal, në të cilin përcaktohen qartë të tre nivelet e pushtetit – federal, provincial/territorial dhe bashkiak.

Shtet federal do të thotë që njësitë përbërëse (provincat dhe territoret) kanë pavarësi ligjëvënëse dhe qeverisës. Shteti federal ka përgjegjësi të caktuara, si mbrojtjen, marrëdhëniet me jashtë, tregëtinë ndërkombëtare, qytetarinë, ndërsa pushtetet provinciale/territoriale mbulojnë arsimin, shëndetësinë, zhvillimin ekonomik, autostradat. Bashkitë merren me mirëmbajtjen e rrugëve dhe parqeve, urbanistikën, emergjencat, mbledhjen e mbeturinave, zjarrfikësat, etj.

Të tre nivelet kanë organe ligjvënëse dhe qeverisëse në fushat përkatëse. Edhe bashkitë kanë të drejtë të nxjerrin ligjet që në anglisht quhen “by-laws”. Ndërsa zgjedhjet për në parlamentin federal dhe ato provinciale/territoriale bëhen kryesisht në bazë partish, në pushtetin lokal nuk janë të lejuar të kandidojnë partitë. Përkundrazi, kandidatët për kryetarë dhe këshilltarë bashkie nuk kanë lidhje apo mbështetje partiake.

Partitë që marrin pjesë në zgjedhjet provinciale ndryshojnë nga partitë federale, pavarësisht përkimeve në orjentim dhe emërtim (liberale, konservatore, NDP, të gjelbër) dhe janë të pavarura nga njëra-tjetra. Kreu i një partie federale nuk ka ndikim mbi partinë e provincës që mund të ketë të njëjtin emërtim apo orjentim. Një shembull konkret është mospërputhja në mendime (deri në përplasje) midis kreut të partisë konservatore në Ontario, njëkohësisht edhe Kryeministër i Ontarios dhe kreut të partisë konservatore të Kanadasë.

Çka shkruajta mund të gjenden të përmbledhura në një tekst që përdoret për marrjen e provimit të qytetarisë kanadeze të titulluar Zbulo Kanadanë (Discover Canada) me të cilin të porsaardhurit në Kanada mësojnë për procedurat e votimit, historinë, simbolet dhe institucionet demokratike të vendit, gjeografinë dhe të drejtat e detyrimet e qytetarëve.  Prej më se 27 vjetësh jap mësim për imigrantët dhe e shoh si të domosdoshme sepse shpjegon pjesë të kulturës që atyre iu nevojiten për t’u integruar.

Ndërsa gjeografia, përbërja e popullsisë, ekonomisë dhe, deri diku, historia e vendit priten me kurreshtje dhe dëshirë për të mësuar, pjesa e kulturës qytatare, mënyra se si funksionon shteti, si zgjidhet qeveria, cilat janë institucionet demokratike etj., është pak më e vështirë për t’u përcjellë. Një pjesë kanë interes të dëgjojnë dhe të mësojnë, ndërsa te të tjerët mbizotëron skepticizmi.

Veçanërisht imigrantë që vijnë nga diktatura të konsoliduara ose ish diktatura të tejzgjatura të ndjekin me një buzëqeshje paksa ironike sikur duan të të thonë: Vërtet i beson ti këto gjëra? Për ta, ideja e qeverisjes vertikale nga lartë poshtë dhe koncentrike (nga qendra në periferi) është e ngulitur aq thellë në vetëdije, saqë e kanë të pamundur të përfytyrojnë apo të pranojnë ekzistencën e mënyrave të tjera të organizimit të pushtetit.

Ky lloj imigranti e ka të vështirë të integrohet sepse nuk arrin ta kuptojë dhe nuk pranon ta kuptojë si funksionon realisht një vend demokratik. Për ta gjithçka duhet të operojë me praktikat e diktaturave ose post-diktaturave, ku ai që është në krye kontrollon të gjitha qelizat e jetës së vendit.

Në Kanada politikat, ligjet dhe masat e bashkisë së Torontos nuk kanë lidhje me çfarë bën provinca e Ontarios dhe, aq më pak, me çfarë bën gjithë vendi. Ato vlejnë vetëm për qytetin e Torontos, asnjë centimetër më tej. Nuk mund të nxjerrësh përfundimin se Kanadanë e ka pushtuar komunizmi ngaqë bashkia e Torontos po merr një nismë të cilën ti nuk e pëlqen.

Pikërisht këtë nuk kam arritur t’i mësoj Isait kur ka qenë nxënësi im. Prandaj ndihem fajtor.

Më duket se nuk i kam shpjeguar si duhet edhe se rivalitetin midis partive politike kanadeze nuk mund të shpjegohet me termat banalë të rivalitetit politik në Shqipëri si luftë midis komunistëve dhe anti-komunistëve. T’i kisha bërë të qartë se kush e sheh Partinë Liberale kanadeze si parti komuniste nuk ka kuptuar asgjë nga politika kanadeze.

Partia Liberale për të cilën “të djathtët” shqiptarë në Kanada janë të bindur se po i sjell komunizmin vendit, ka qenë në pushtet 85 nga 100 vjetët e shekullit të 20të dhe 15 nga 26 vjetët e këtij shekulli. Në të gjithë historinë e saj Kanadaja është drejtuar më tepër nga Liberalët se sa nga Konservatorët duke qenë dhe mbetur vend kapitalist. Programet e saj sociale janë pjesë e funksionimit si shtet kapitalist dhe nuk ia ndërrojnë natyrën sistemit.

Këto janë fakte historike të vendosura dhe të përcaktuara përpara se Isai dhe shokët e tij të djathtë shqiptarë të mbushin formularët për të imigruar në Kanada.

Duke mos njohur traditën e demokracisë kanadeze, disa të djathtë shqiptarë, por edhe të tjerë imigrantë të paintegruar, kanë një përfytyrim shumë të gabuar të rivalitetit politik këtu. Atyre iu duket sikur gjithçka duhet të jetë e acaruar, konfliktuale, sikur palët e urrejnë njëra-tjetrën, sikur njerëzit duhet të rrëmbejnë sa më parë shishet e vajgurit e fishekziarët dhe të dalin shesheve për t’iu vënë zjarrin ndërtesave qeveritare. Të nxitur paksa në imagjinatën e tyre edhe nga zhvillimet e këtyre 15 vjetëve të fundit në Shtetet e Bashkuara, ata kujtojnë se janë në mes të një lufte politike për jetë a vdekje midis forcave kundërshtare që duan ta zhdukin njëra-tjetrën nga faqja e dheut.

Pavarësisht se çfarë ndodh në nivel federal në Shtetet e Bashkuara, Kanadaja ka ditur të ruajë gjakftohtësinë dhe të mbajë të paprekur institucionet demokratike. Dy forcat politike kryesore në Kanada kanë më shumë gjëra të përbashkëta me njëra-tjetrën, se sa çështje që i ndajnë. Në planin ekonomik, konservatorët janë më të kujdesshëm me shpenzimet dhe dijnë të menaxhojnë më mirë, ndërsa liberalët janë më dorëloshuar. Por të dy partitë janë krejtësisht kapitaliste dhe mbështesin, ose mbështeten nga biznesi i madh, gjë që mund të mos jetë edhe aq e favorshme për vendin. Forca e tretë politike, NDP (Partia e Re Demokratike) është më majtas; i mëshon programeve sociale dhe interesave të shtresave më të varfëra, kryesisht të rinjve, por ata nuk kanë qeverisur ndonjëherë në shkallë federale. Partia e Kebekut ndjek interesat e provincës së vet, ndërsa të tjerët, të gjelbrit apo të pavarurit janë shumë pak në numër dhe nuk kanë ndonjë ndikim.

Me këto nuk dua të them që çdo gjë në Kanada shkon si në vaj. Demokracia është udhëtim, nuk është destinacion. Për mendimin tim, sot vendi vazhdon të ndjejë pasojat e keq-qeverisjes për një kohë të gjatë nga një kryeministër i paaftë si Xhastin Trudo. Këtyre iu janë shtuar edhe politikat e paparashikueshme nga fqinjët jugorë, lufta në Iran dhe kriza energjitike botërore. Kanadezët kanë mendime të ndryshme për një sërë çështjesh ekonomike, politike dhe shoqërore. Por mospajtimet në mendimet për mënyrën e zgjidhjeve të problemeve nuk çojnë në konflikte të ashpra.

Politikanët e partive të ndryshme në parlament kanë marrëdhënie normale dhe mirësillen me njëri-tjetrin. Nuk bëhet fjalë për sulme personale apo për fyerje.**

______________________________________

* Emri është paksa i modifikuar për arsye etike.

** Në videon që kam vënë për të ilustruar shkrimin janë tre figura që përfaqësojnë tre pushtetet në Kanada: Mark Karni, kryeministri liberal i Kanadasë, Dag Ford, kreu konservator i provincës së Ontarios, dhe Olivia Çau, kryetarja e Bashkisë së Torontos. Çau nuk përfaqëson asnjë parti, megjithëse është e veja e ish-kryetarit të partisë NDP dhe ka qenë vetë përfaqësuese në parlamentin federal. Konservatori Dag Ford dhe kryeliberali Mark Karni kanë marrëdhënie shumë të mira me njëri-tjetrin. Dag Ford nuk e ka fort për zemër Olivia Çaun. Sidoqoftë, siç duket edhe në video, të tre dijnë të sillen në mënyrë të qytetëruar në publik. Dag Ford i drejtohet Karnit: “Për pak piva nga gota jote.” Ky i përgjigjet: “Nuk e kam prekur”. “Mirë,” thotë Ford. “Po pi një gllënjkë. Shpresoj të mos më kthejë në liberal.” Të tre qeshin.  

Indignity, a Life Reimagined në Toronto

Duhet të ishin të paktën 250 vetë që, pa marrë parasysh -20C dhe trafikun e rënduar, kishin mbushur dje një nga sallat Librarisë Publike të Torontos për të ndjekur bisedën me Lea Ypin, titulluar: “Indignity, a Life Reimagened”, drejtuar nga Sanxhai Ruparelia, Profesor në Universitetin e Torontos. Kishte shqiptarë, por kam përshtypjen se shumica e të pranishmëve ishin nga qarqet akademike të Torontos. Mundësia për të ndjekur bashkëbisedimin me një autore të përkthyer në 35 gjuhë nuk i jepet çdo ditë as lexuesve kanadezë. Nuk e kam përfunduar ende së lexuari “Indignity”, prandaj nuk do të jap mendim për të. Kam lexuar “Të Lirë” dhe ndoqa veprimtarinë e mbrëmshme që më pëlqeu dhe kam përshtypjen se për këtë jam në një mendje me shumicën e atyre që ishin në sallë. Lea flet shpejt, saktë, pa rrëshqitur nga tema, pa iu shmangur pyetjeve dhe është bindëse. Duhet ta ndiqje me shumë vëmendje sepse shumë nga ato që thoshte nuk ishin të lehta për t’u procesuar – të paktën flas për veten, me njohuritë sipërfaqësore të filozofisë. Mund të jem i gabuar, por kam përshtypjen se shumë nga ata që e sulmojnë (në shqip) nuk i kuptojnë mirë ato që thotë dhe shkruan Lea Ypi. Nuk them se duhet të pajtohesh medoemos me idetë apo qëndrimet e saj. Por nuk mund ta mohosh që Lea Ypi operon në një nivel intelektual disi më të lartë (për të qenë sa më i butë) se mediokriteti i turmave që nuk lexojnë dot më shumë se pesë rreshta në ekranin e celularit dhe që i vërsulen për motive që kanë shumë pak lidhje me thelbin e ideve të saj. Lea është autore dhe bashkautore e librave të tjerë filozofikë, por me “Të lirë” dhe Të poshtëruar” ajo ia ofron vështrimin e saj filozofik një lexuesi më të gjerë. Unë e kuptoj këtë si ftesë që i bën lexuesit të gjerë për t’u futur në një përmasë mendimi paksa më abstrakte, më të thellë se sa ato cic-micet me të djathtë e me të majtë që kanë përmbytur sferën e diskutimit shoqëror në shtypin dhe rrjetet sociale shqip. Lea është profesoreshë filozofie në London School of Economics, një nga institucionet akademike më prestigjioze në botë. Le të përfitojmë nga dëshira e saj për të edukuar dhe, veçanërisht nga fakti që ajo mund ta kryejë këtë mision edhe në shqip.