Shkopi dhe karrota*

Britanikët, që kanë përvojë jo të pakët në punët e perandorimit – domethënë të nënshtrimit të të tjerëve, përdorin shprehjen idiomatike: carrot and stick (edhe karrotën, edhe shkopin) e dëgjuar rëndom krahas fjalës diplomaci. Është një formë përqasje në marëdhëniet dypalëshe që nuk e kanë shpikur anglezët dhe nuk e kanë përdorur vetëm ata. Në jetë të jetëve ka qënë një metodë e efektshme e shteteve, individëve dhe organizmave (kryesisht të jashtligjshme, mafjoze) për të ushtruar kontroll mbi të tjerët, për t’i detyruar ata të bëjnë atë që do ti.

Ne shqiptarët jemi aq për të qarë hallin saqë të gjithë ata që merren me ne kanë tundimin për të futur në punë shkopin dhe karrotën. Kushdo që ka pasur interes dhe i është dhënë mundësia e ka përdorur. Megjithatë, të jesh vend i vogël nuk do të thotë se je i dënuar të bëhesh viktimë . Në botë gjen raste plot të kombeve më të pakët në numër që dijnë t’i bëjnë ballë shkopit dhe karrotës. Sekreti është të kesh politikanë të aftë dhe të ndërgjegjshëm, që punojnë për të mirën e vendit, mendje të mprehta dhe zemra të ndjeshme. Këta ne na kanë munguar. Ahmet Zogu, me gjithë dinakërinë dhe dëshirën e tij për të bërë diçka, kafshoi më shumë se ç’duhej nga karrota e Italisë, i bindur se do shpëtonte. Atë e gënjeu mendja se Italia nuk do ishte aq e çmendur sa t’i sillte anijet dhe tanket në portet e Durrësit dhe Vlorës. Por, për fatin e tij të keq fqinjët i kontrollonte Musolini, prandaj ne hëngrëm shkopin, shkopin që solli si pasojë hoxhën. Ky, nga ana e vet iu fut si i babëzitur karrotës jugosllave. Pastaj, iu kthye asaj sovjetike. Për t’i shpëtuar drurit të tyre u lëshua pas kinezëve. Në fund fare, e la fare karrotën, e lëshoi popullin e vet të hante bar dhe të duronte shkopin që ai e shmangu nga vetja. Të tjerët që erdhën pas tij as e kanë pasur idenë ç’bëjnë. Ne vazhdojmë të vuajmë nga politikanë jo profesionistë, që nuk kanë asgjë të qartë në lidhje me interesat e vendit dhe që veprojnë me instinkte bajraktarësh, pavarësisht se turma që iu vete nga pas nuk e ka për gjë t’i cilësojë si burra shteti.

Kaq për ne. Të hidhemi te turku. Erdogani është thjesht një diktator. Pa pretenduar se e njoh mirë historinë e Turqisë, unë e shoh Erdoganin si e kundërta e Ataturkut, krijuesit të Turqisë moderne. Ataturku, nga ana e vet, ishte e kundërta e sulltanatit, e kundërta e perandorisë osmane dhe kalifatit. Ai përfaqësonte rrymën politike që e ktheu Turqinë nga monarki islamike në republikë laike dhe e kërkonte zhvillimin e saj jo duke u bazuar te përhapja gjeografike, por te ruajtja e kufijve të një shteti pak a shumë etnik dhe te modernizimi i kombit. Rezultati ekonomik dhe, pak-a-shumë shoqëror, i këndvështrimit të Ataturkut është Turqia e sotme moderne.

Ataturku e njihte mendësinë e popullit që drejtonte, e dinte nostalgjinë e një pjese të turqve për periudhën ‘e lavdishme’ të perandorisë otomane dhe, lidhur ngushtë me këtë, edhe për lidhjen e tyre me fenë (Sulltani ishte njëkohësisht edhe Kalif). Për Turqinë moderne rikthimi i nostalgjikëve në pushtet dhe ringjallja e ëndrrave të vjetra të sulltanatit mbetën gjithmonë rrezik real. Prandaj Ataturku ishte i detyruar të krijonte një sistem të dyfishtë - demokratiko-diktatorial, që të ndalonte pikërisht rikthimin e nostalgjikëve të Perandorisë Otomane në pushtet. Roli i gjykatësit dhe policit për të përcaktuar se kush ishte nostalgjiku që rrezikonte demokracinë iu la ushtrisë turke. Këta ndërhynin me grusht shteti sa herë bindeshin që një parti në pushtet fillonte të vinte ligje dhe merrte masa që dëmtonin vizionin e shtetit laik. Detyrë që ata e kryen për një shekull, derisa doli një njeri dinak si Erdogani, që shfrytëzoi rrethanat për ta thyer sistemin. Jo rastësisht, goditja më e madhe ishte shkatërrimi i ushtrisë, arrestimi i mbi 6000 ushtarakëve në vitin 2016.  

Erdogani është e kundërta e Ataturkut. Ai është nga ata diktatorët e rinj, që përpiqen të ruajnë maskën e njeriut të zgjedhur me vota të lira dhe që shfrytëzojnë çdo lloj pjese gri të ligjit për të mbajtur pushtetin. Ashtu si Putini, ai është hedhur nga zyra e kryeministrit në atë të presidentit dhe anasjelltas për të zgjatur në pafundësi qëndrimin në krye (pelivanllëk që e kanë praktikuar edhe të tjerë, nëse iu kujtohet).  Erdogani është tipiku i nostalgjikut që do ta kthejë vendin në lavdinë e dikurshme, në një perandori të madhe islamike. E gjithë praktika e diplomacisë ndërkombëtare të Erdoganit ka këtë drejtim. Turqia duket se ka hequr dorë përfundimisht nga përpjekjet për t’u bërë pjesë e Bashkimit Europian; ajo i ka acaruar marrëdhëniet me partnerët e saj Europianë, madje edhe me Naton dhe është lëshuar me forcë drejt ekspansionit ushtarak, diplomatik, e kulturor.

Le t’i kthehemi shkopijve dhe karrotave. Ndihma e dhënë për tërmetin është pjesë e karrotës. Edhe vizitat që bën Erdogani në Shqipëri (begenisja) duhet parë si karrotë. Ajo xhamija e madhe e ngritur në mes të Tiranës (bashkë me shumë të tjera) janë dhënë si karrotë, megjithëse ato minaret e larta kanë pamjen e shkopijve, hujve. Filmat dhe serialet turq që kanë mbytur programet e televizioneve më të mëdha shqiptare janë padyshim karrota.

Shkopijtë, druri i vërtetë nuk ka nisur dhe ndoshta nuk do të nisë për një kohë të gjatë deri sa të ketë aq shumë shqiptarë që të kenë ngrënë aq shumë karrota sa të jenë të gatshëm t’i ngrenë vithet përpjetë për të pranuar hurin. Ardhja e Erdoganit në Tiranë pikërisht në 17 Janar është një shkop i vogël, shkop prove. Sa për të parë se sa mban kurrizi i shqiptarëve tani për tani. Emërtimi i lagjes “Erdogan” është gjithashtu pjesë e shkopit – dhe një pjesë e ndyrë, e pështirë, sepse ato 450 milion Euro ndihmë i ka dhënë shteti turk, populli turk, jo Erdogani nga xhepi i vet.

Erdogani dhe ata që bëjnë politikën turke e kanë më se të qartë se ç’është Skëndërbeu për shqiptarët. Ata e dijnë që nuk është thjesht një prijës që ka luftuar osmanët para 500 vjetëve, por është simboli, frymëzimi që Rilindasit zgjodhën për të krijuar kombin. Për krijimin e kombit të tyre grekët u frymëzuan nga qytetërimi i lashtë grek; italianët nga qytetërimi i lashtë romak, bullgarët nga lavdia e perandorisë bullgare, serbët dhe sllavët nga pansllavizmi. Shqiptarët e ngritën kombin me fytyrën e Skënderbeut. Të gjitha këto Erdogani i di mirë. Ai zgjodhi pikërisht përvjetorin e Skënderbeut për të ardhur diku aty afër, në Laç dhe për t'iu kujtuar shqiptarëbe se ishte ai që po i mban me karrota. Ndërkohë, shkopi i tij tatonte pulsin patriotik, maste durimin, kontrollonte shkallën e tolerancës ose, për të qënë më të saktë, të nënshtrimit.

Erdoganit dhe erdoganizmit ndoshta mund të mos i vijë kurrë rasti ta përdorë shkopin kundër Shqipërisë ashtu siç e përdori Musolini. Por ndoshta edhe mund t’i vijë. Ku i dihet? Numri i dashnorëve të Babës sa vjen e rritet. Deri para njëzet vjetëve vështirë se gjeje njeri që i qante syri për të. Të paktën askush nuk e shprehte dashurinë publikisht. Sot haxhiqamilët i gjen në të katër anët. Ku dihet ç’ndodh nesër?

_____________

*Meqë pakkush mbeti pa dhënë mendim për vizitën në Shqipëri të presidentit turk në 17 Janar thashë se s’do bëhej gjëma po ta jepja edhe unë dylekshin tim.

Çfarë i kanoset sistemit laik të Turqisë?

Nga Arash Dabestani, Pinar Sevinclidir dhe Ertugrul Ero për BBC Monitoring

Nuk është fare çudi që themeluesit e Republikës në vitin 1923 të jenë kthyer përmbys në varre këto ditë: imazhi i një Turqie si shtet thjesht laik dhe kombëtar që ata kishin – jo vetëm ndarje e fesë nga shteti, por edhe heqje e saj nga çdo aspekt i jetës publike – tani po vihet në dyshim.

Vlerat politike nuk janë diskutuar kurrë me kaq forcë sa gjatë kësaj periudhe para 89 vjetorit të Republikës Turke  që është në 29 Tetor. Dhe kjo për shkak të një procesi këshillimor të nisur nga parlamenti turk për t’i paraprirë kushtetutës së re.

Në përgjithësi shoqëria e mirëpriti nismën duke e parë atë si një bazë të re politike që do të zëvendësonte atë të vendosur nga grushti i shtetit i vitit 1980.

Mirëpo procesi ka hapur plagë të vjetra, veçanërisht me debatin e nxehtë mbi rolin e fesë në politikë dhe me natyrën gjithmonë e më konservative të jetës publike në vend.

Sipas Fadi Hakuras, një specialist në institucionin studimor Chatham House në Londër, laicizmi në Turqi është vështirë të përcaktohet. Sipas kushtetutës Turqia është shtet laik, por me një lloj laicizmi që duket se ka marrë një formë të caktuar për shkak të “rrethanave historike dhe gjeografike të vendit.”

Për shembull, pavarësisht nga rastet e dukshme të zbatimit simbolik të laicizmit në jetën e përitshme, si ndalimi i ferexheve në institucione publike, ka shumë anë të tjera të shtetit turk që nuk përputhen me laicizmin.

Disa kritikë veçojnë Drejtorinë e Marrëdhënieve Fetare dhe vënë në dyshim vetë qënien e një të ashtuquajturi shtet laik. Drejtoria në fjalë administrohet nga nëpunës shtetërorë dhe financohet nga burime shtetërore; megjithatë ajo iu ofron shërbime vetëm muslimanëve Suni – që përbëjnë shumicën në Turqi.

Ndërkohë Kryeministri Rexhep Taip Erdogan akuzohet se në mënyra të tërthorta nxit konservatorizmin fetar.

Pakicat e Krishtere dhe Çifute, Muslimanët jo-ortodoksë Alevi, dhe ata që nuk besojnë, nuk marrin asnjë shërbim nga Drejtoria.

Procesi i këshillimit publik ka nxitur diskutime mbi pyetjen nëse forma e tanishme e laicizmit në Turqi duhet të reformohet apo të ripërcaktohet. Ky debat është shumë i rëndësishëm, pasi do të vendosë se në çfarë niveli do të jetë feja në gjendje të ndikojë mbi jetën publike dhe politike të vendit.

Shumë organizata jo-qeveritare kanë shprehur hapur mendimin për këtë çështje.

Shoqata e Industrisë dhe Biznesit Turk (Tusiad), një nga OJQ-të më në zë, mendon se “laicizmi në Turqi është ndryshe nga varjanti i tij në Perëndim, pasi shteti nuk e ka shkëputur veten në mënyrë të barabartë nga të gjithë fetë, besimet, dhe mos-besimet.”

“Statusi i tanishëm i Drejtorisë së Marrëdhënieve Fetare është edhe kundër laicizmit, edhe kundër lirisë së fesë dhe ndërgjegjes.”

Kryeministri Rexhep Taip Erdogan nuk iu shmanget diskutimeve. Bashkë me partinë e tij Partia për Drejtësi dhe Zhvillim (AKP) që i ka rrënjët në Islam, gjatë një dhjetëvjeçari të tërë në pushtet ai ka bërë ç’është e mundur që të ri-interpretojë laicizmin.

Për shembull, Zoti Erdogan dhe partia a tij nuk kanë pranuar të vazhdojnë ta zbatojnë ndalimin e rreptë që i bëhet fesë në të gjitha apektet e jetës publike dhe kufizimit të saj në jetën private. Jo vetëm kaq, por kryeministri nuk rresht së përsërituri se “laikë mund të jenë vetëm shtetet, jo individët.”

Në fillim të këtij viti Z. Erdogan ngjalli reagim kur deklaroi se ëndërronte të shihte një “brez besimtarësh të përkushtuar.” Për më tepër parlamenti miratoi edhe një ligj që i lejonte shkollat fetare të njohura me emrin imam hatip që të pranonin edhe fëmijë të moshës 11 vjeç.

Kryeministri gjeti rastin ta përhapte arsyetimin e tij të ri gjatë vizitës në Egjipt në Shtator 2011. Ai e përcaktoi veten si kryeministri musliman i një shteti laik, përqasje e cila u komentua nga analistët turkë si revizionim i “laicizmit”.

Janë pikërisht lëvizje si kjo që kanë provokuar kritikat ndaj Z. Erdogan. Ai akuzohet se ka pikësynime islamike dhe se vjedhurazi po nxit konservatizmin fetar.

Forma e ardhme e laicizmit në Turqi varet shumë nga ndryshimet që priten të ndodhin në sistemin politik.

Shumë njerëz janë të bindur se kryeministri mbështet një system presidencial me fuqi kushtetuese të përforcuara.

Mendohet se ai mund kërkojë edhe një ndryshim në kushtetutë që të paraqesë sistemin presidencial. Kundërshtarët e tij druhen se ndryshimi nga sistemi i tanishëm parlamentar do t’i japë pushtet të tepruar një njeriu që qysh tani akuzohet për autoritarianizm. 

Erdogan Toprak, zëvendës kryetar i Partisë Popullore Republikane në opozitë thotë se kryeministri “dëshiron të kthejë në pushtet sulltanin” – duke iu referuar kohëve të shkuara të Perandorisë Otomane, përpara se Turqia të bëhej Republikë.

“AKP synonë që ta kthejë shoqërinë pas dhe ta shndërrojë atë në një ummah (komunitet islamik). Ajo dë të kthejë së mbrapsh konceptin e individit, të krijuar nga republika, dhe t’i shndërrojë qytetarët në subjekte,” thotë ai.

Por Z. Erdogan mendon se besimi islamik i vendit nuk duhet mbajtur fshehur. Muajin e shkuar, në një fjalim ai tha se ekujlibri midis vlerave demokratike dhe besimit fetar që ka krijuar Turqia duhet të jetë frymëzues për të tjerët.

“Në një vend ku shumica e njerëzve janë muslimanë, ne e lemë demokracinë të sundojë në formën e saj më të përparuar, duke u kthyer në shembull për të gjithë vendet muslimane,” tha ai.