Rubrika: Gjakatarë me nam

Arkiduka Franz Ferdinand, i njohur në histori si viktima e atentatit në Sarajevë që shkaktoi fillimin e Luftës së Parë Botërore, në të cilën gjetën vdekjen 9 milionë ushtarë dhe 7 milionë civilë, mbante edhe vetë një record gjakderdhje sa ishte gjallë. Gjatë jetës së tij ai ka vrarë jo pak por 274,899 kafshë.

Arkiduka me taborrin e ndihmësve në gjah

Nga dihet shifra e saktë? Mesa duket, Arkiduka nuk ishte vetëm vrasës i apasionuar kafshësh, por edhe regjistrues i pëpiktë i të gjitha krimeve të tij. Natyrisht, shumica e kafshëve të vrara ishin shpendë gjahu – fazanë, fushnja etj., që ia lëshonin para çiftes taborri i njerëzve që e shoqëronin në gjah, ndërkohë që një numër shërbëtorësh i rimbushnin pa pushim dyfekët. Megjithatë, ai ka vrarë edhe kafshë katërkëmbëshe – rreth 5000 të tilla, duke përfshirë elefantë, kangurë, koala, majmunë, tigra dhe arinj. Makutërisë së tij për të vrarë nuk i kanë shpëtuar as iriqët e ketrat.

Salla e trofeve të Arkidukës në Pallatin Konopiste, Ceki

Këtë katil pa ndjenja shkrimtari austriak Karl Kraus e përshkruan si njeri “që s’merte mundimin të të përshëndeste … që nuk ndjente asnjë lloj detyrimi për të kërkuar diku në thellësitë e asaj zone të paeksploruar për të që vienezët e quajnë zemër.” Ndërsa historian gjerman Michael Freund e cilëson si “njeri me energji të pafrymëzuar, me pamje dhe emocione të errëta, që rezatonte një frymë të çuditshme dhe lëshonte një hije dhune dhe papërgjegjësie … një personalitet krejt i veçantë mes butësisë miqësore që karakterizonte shoqërinë austriake të kohës.”

Ndonëse egërsia e Franz Ferdinandit duket e pashoqe, duket se ai ka pasur edhe konkurentë të tjerë në kënaqësinë për të marrë sa më shumë jetë krijesash të pafajshme. Lordi britanik Ripon mban rekordin e turpshëm me 556813 kafshë të vrara nga viti 1867 në 1923.

Përshtatur nga një shkrim i Paul Ratner në Bigthink.com

Rubrika: Fjalë që s’i kemi në shqip

Domethënë fjalë që s’i kemi ende të shqipëruara. Këtu nuk do të përfshihen fjalë të fjalorit teknik, apo shkencor, si për shembull ‘mouse’ i kompjuterit, të cilat kanë filluar të hyjnë në përdorim të përgjithshëm relativisht vonë në të gjitha gjuhët. Do të përfshihen fjalë që kanë të bëjnë me koncepte që në kulturën tonë i kemi konsideruar të panevojshme  t’i kemi. Do të përfshij edhe ndonje fjalë që ekziston në shqip, po që s’e gjej dot në anglisht. 

Privacy – kjo është fjala më e përshtatshme për ta nisur rubrikën. Në anglisht ka këtë përufizim: gjendja apo të qënurit i pa vëzhguar apo i pa shqetësuar nga njerëzit e tjerë;  gjendja apo të qënurit i pa shqetësuar nga kurreshtja e publikut.

Fjalë në këtë kuptim në shqip nuk ka. Të paktën nuk ka pasur deri në vitet 1990-të, sepse më pas është futur e pandryshuar nga anglishtja si ‘privaci’. Arsyeja përse nuk ka pasur fjalë është e thjeshtë: shoqëria shqiptare nuk të jepte kurrë privaci, as në të kaluarën e largët dhe as në kohën e komunizmit. Njerëzit as që e dinin ç’ishte privacia dhe as që mendonin se kjo ishte e domosdoshme. Natyrisht, përdoreshin fjalë si ‘fshehtësi’, për të nënkuptuar me një konotacion negativ veprime që kryeheshin larg syrit të të tjerëve. Google translate jep varjantin shqip ‘intimitet’, që lidhet më shumë me marrëdhëniet seksuale se sa me të drejtën e njeriut për të qënë i pashqetësuar nga sytë apo veshët kurreshtarë të njerëzve të tjerë, të shoqërisë, apo të shtetit. Veçanërisht në kohë të komunizmit koncepti i ‘privacisë‘ shihej si diçka e padëshirueshme, si një përpjekje për t’i shpëtuar syrit vigjëlent të partisë dhe sigurimit të shtetit, si një tentativeë për të kryer veprime të paligjshme. Privacia ishte gati-gati mëkat.

Kur përdoret fjala ‘privaci’ më shkon mendja te dy-tre kurorë që jetonin në një apartament të vogël. Ose te gatimi në banjë. A mund ta kishte konceptin e privacisë një adoleshent që rritej në një dhomë me dy ose tre vëllezër e motra të tjerë? Apo do ta fitonte më vonë, kur shkonte në universitet dhe jetonte me pesë të tjerë në një dhomë të vogël konvikti.

Sot koncepti dhe fjala privaci kanë hyrë të dyja kallëp në fjalorin e shqipes, pa asnjë përpjekje për t’u përshtatur. Këtu s’ka asgjë të keqe. Urojmë të mos ketë rrethana që t’i shtrembërohet ose t’i përshtatet kuptimi, sepse është një nga ato fjalë për të cilat ka më tepër rëndësi kuptimi se sa forma.

Së fundi, ngaqë s’kemi të barazvlefshëm në shqip të ‘privacy’, nuk mund të kemi as për ‘invasion of privacy’. 

Biblioteka e Librave të Djegur

Në kohën e Nazizmit në Gjermani letërsia e konsideruar si ‘anti-gjermane’ digjej publikisht. Librat e padëshirar mblidheshin pirg dhe iu vihej zjarri. Ishte një veprim i llogaritur për të përhapur tmerr dhe frikë.
40 vjet pas rënies së nazizmit një qytetar gjerman filloi të mblidhte atë që do të njihej më vonë si Biblioteka e Librave të Djegur. Georg P. Salzmann (1929-2013) nisi të grumbullonte libra të ndaluar. I ati kishte qënë nazist dhe kishte vrarë veten në vitin 1945, ngjarje kjo që Salzmann, ende adoleshent e kishte përjetuar me shumë dhimbje. Më pas ai u dha pas letërsisë dhe filloi pasionin e tij të vërtetë, mbledhjen e librave të ndaluar prej nazistëve. Salzmann arriti të mbledhë rreth 12000 libra të cilat ia shiti Universitetit të Aubsburgut në 2009.

Sot Biblioteka e Librave të Djegur është pjesë e Bibliotekës së Studimeve Gjermanike të universitetit. Librat e përmbledhjes së Salzmannit janë kryesisht botime para vitit 1933, që më vonë, për arsye të ndryshme, u bënë të padëshirueshëm për Nazistët. Pjesa më e madhe e tyre janë autorë hebrej. Të tjerë janë autorë socialistë apo komunistë, si edhe autorë kundër luftës, të cilët kishin kaluar përmes tmerreve të Luftës së Parë Botërore, pacifistë, si Erich Maria Remark, që kundërshtonin tmerret e luftës duke i përshkruar realisht ato në romanet e tyre.

Georg P. Salzmann e filloi mbledhjen e librave të ndaluar në vitin 1976. Libri i parë që bleu ishte “Beteja”, nga Ernst Weiss, botuar që në 1916. Ernst Weiss ishte mjek hebre, që emigroi në Francë. Në 1940 kur nazistët pushtuan Parisin ai u hodh nga dritarja që të mos e kapnin të gjallë. Kur filloi djegia e librave në vitet 1930 nga Gjermania ishin larguar shumë autorë të ndaluar, por jo të gjithë.

Universiteti nuk e pati të lehtë t’i blinte librat, pasi Salzmann nuk pranonte të ndahej prej tyre. Ai kishte frikë se mos librat do të viheshin në ndonjë fond të rezervuar për studiuesit dhe nuk do të ishin të lira për t’u përdorur nga kushdo. Për këtë arsye, biblioteka e universitetit vendosi që librat të ishin të hapur për të gjithë.

Çfarë literature digjnin nazistët në Gjermani?

Librat e tradhëtarëve, emigrantëve dhe autorëve nga vende të huaja që mendoheshin se sulmonin ose denigronin Gjernaminë e Re (H. G. Wells, Romain Rolland);

Letërsia e Marksizmit, Komunizmit dhe Bolshevizmit;

Letërsia pacifiste;

Letërsia me prirje dhe qëndrime liberale, demokratike dhe krijime që përkrahnin Republikën e Weimarit (Walther Rathenau, Heinrich Mann, Thomas Mann);

Të gjitha shkrimet historike që kishin për qëllim denigrimin e origjinës, shpirtit dhe kulturës së popullit gjerman, ose që të dëmtonin strukturën racore dhe idenë e Volk-ut, ose që mohonin rëndësinë e figurave historike duke mbështetur barazinë e masave, dhe që kërkonin t’i tërhiqnin masat drejt baltës (Emil Ludwig);

Shkrime të natyrës filosofike dhe shoqërore përmbajtja e të cilave merrej me ndriçimin shkencor të Darvinizmit dhe Monizmit modern (Ernst Haeckel);

Libra që propagandonin ‘art’ dekadent, pa gjak, ose thjesht konstruktivist (George Grosz, Otto Dix, Bauhaus, Felix Mendelssohn);

Shkrime mbi seksualitetin apo mbi edukatën seksuale që i shërbenin qëllimeve egocentrike të individit dhe që rrjedhimisht, shkatërronin krejtësisht parimet e racës dhe Volk-ut (Magnus Hirschfeld);

Shkrimet dekadente, shkatërruese dhe anti-Volk të liberatëve të ‘Asfalti dhe Qytetërimi” (Oskar Maria Graf, Heinrich Mann, Stefan Zweig, Jakob Wassermann, Franz Blei);

Letërsia e autorëve hebrej, pavarësisht nga fusha;

Letërsia argëtuese popullore që e trajton jetën dhe qëllimet e saj në mënyrë artificiale, jo-realiste dhe të sheqerosura, bazuar në pikëpamjet e shtresave të pasura dhe borgjezisë për jetën;

Letërsia nacionaliste dhe patriotike e shkruajtur keq;

Pornografi dhe letërsi erotike nga autorë hebrej;

Të gjithë librat që ulnin vlerat e pastërtisë gjermane.

(Shkruar me materjale te mara nga BBC dhe Wikipedia)

Librat janë seksi

Një vrull dhe një enthusiazëm i rrallë u ndje në sulmin ndaj Mirela Kumbaros pas postimit të një thënie të John Waters. U ngritën me kuç e me maç për të shprehur mllefin, duke shpalosur jo vetëm shkallën e lartë të etikës, por edhe aftësitë për të përdorur ironinë, sarkazmën dhe humorin shpotitës. Jo të paktë ishin ata që u përpoqën të dëshmonin se ishin në gjendje të bënin seks pa praninë e librave dhe se leximi, ose mungesa e plotë e tij nuk mund t’i pengonte aspak të demonstronin virilitetin. A thua është ndonjë sekret i madh që seks bëjnë edhe zhabat, edhe minjtë, edhe mickonjat, edhe gjithë qëniet e tjera që s’ia kanë haberin e Kafkës, Dostojevskit apo Gabriel Garcia Markezit.

Mirela Kumbaro është Ministre e Kulturës dhe fakti që mban një post politik e bën atë të goditshme për arsye politike. Prandaj kuptohet që gjithçka thotë ajo iu jep kundërshtarëve të saj politikë rastin për ta goditur. Por në këtë rast nuk goditet pozicioni i saj politik, por një nismë që duhet përkrahur, ose të paktën duhet  diskutuar qetësisht pasi është mbi politikën.

Prandaj do të ndalem te mesazhi dhe jo te Ministrja, të cilën as e njoh, as nuk e kam ndjekur si politikane dhe as që më intereson se si ka votuar deri tani në Parlament. Të paktën nuk më intereson për këtë që po diskutoj.

Mesazhi më duket shumë i mirë, i qytetëruar. Citimi i fjalëve të John Waters, “If you go home with somebody, and they don't have books, don't fuck 'em!” është një shprehje me humor e idesë që të qënit i kënduar i bën, ose duhet t’i bëjë njerëzit më tërheqës se sa të qënit kokërr injoranti. Mesazhi i bën thirrje të rinjve të mos tërhiqen thjesht nga muskujt, gjokset e kërcyer, vithet mbledhura dhe flokët dëndur sipër kokëve boshe, por të fillojnë të mendojnë që edhe dija e leximi janë vlera. Ideja për ta bërë leximin ‘cool’ është shprehur qartë. Sot kur vlerësohen kryesisht paratë, kotësia, forca fizike, pushteti, dhe anë periferike të personalitetit dhe kur të qënit njeri i ditur, i lexuar, elokuent shihet edhe me përbuzje, kjo thirrje ka vërtet vlera.

A është vulgare thënia dhe a i shkon një Ministreje ta citojë atë? Kjo mund të diskutohet. E formuluar nga John Waters para pesëdhjetë vjetësh fjalia është cituar dhe stër-cituar nga intelektualë, njerëz të shkolluar e me standarte pak a shumë të pranueshme etike pa ia vrarë veshin kujt. Kumbaro ka bërë mirë që e ka lënë në origjinal, pasi tingëllon më pak ofensiv. Më mirë do të bënte ta kishte vënë në thonjëza, për të treguar që nuk janë fjalët e saj dhe për t’i dhënë të drejtën autorit. Por, ndoshta Twitteri nuk le shumë vend për skrupulozitet akademik.

Mesazhi i drejtohet asaj pjese të shoqërisë që di të lexojë anglisht, ka moshën për të bërë seks, hyn e del nëpër shtëpi shokësh e shoqesh dhe e ka idenë përse bëhet fjalë. Kjo kategori nuk besoj se fyhet nga përdorimi i një fjale që fillon me ‘f’ në anglisht, sepse e ka atë fjalë pjesë të jetës së përditshme, jo tabu. Pra Kumbaro ia ka përshtatur gjuhën audiencës, është ulur në nivelin e saj duke e ftuar atë të ngjitet pak më lart, në nivelin e atyre që lexojnë. Fjala është lejuar, përse jo, edhe për të shkaktuar pak sensacion, publicitet. Edhe ky duket hap i mençur. Unë jo vetëm që nuk shoh asgjë të keqe te postimi i Kumbaros, por përkundrazi, shoh një nismë që duhet përkrahur. Me një fjalë, unë e përkrah idenë që librat janë seksi.

Ku ishe ti Adem?

(‘Wu warst du, Adam?’ Heinrich Böll)

Ku ishe ti, Zotëri apo Zonjë në shkurtin e vitit 1991? A ishe me turmat që rrëzonin monumentet e diktatorit, apo me ato që përpiqeshin t’i rikthenin? Për kë votove ti zonjë a zotëri në Marsin e vitit 1991, kur 75 përqind e votave i shkuan komunistëve megjithëse diktaturës i qenë shkurtuar këmbët? Çfarë bëje ti në vitin 1989?

Po e bëj pyetjen pak më të kapshme: Në çdo vit të dhjetëvjeçarit 1980 është festuar me parakalim 1 Maji. Në cilën nga këto parada u çfaqe ti o njeri shqiptar me parrullën : ‘Poshtë Komunizmi’ apo duke bërtitur me dy gishtat lart: ‘Enver Hoxha është kriminel’. Ose, le të themi me diçka më të butë si: ‘Lavdi Midhat Frashërit’? Në cilin nga këto vite, që nga 1945 e deri në 1991 pate ti guximin të dilje në mes të burrave dhe grave, në sy të dy tre njerëzve, mos themi shumë, që mund të dëshmojnë tani për ty, dhe të thoshe se ti ishe kundër komunizmit, që diktatura ishte një sistem i pashpirt që po e shkatërronte kombin, që morali jot i pastër prej të djathti të kulluar nuk mund të pajtohej me atë sistem të fëlliqur?

E di, e di. Po kërkoj shumë. Le të përpiqem ta ul pak stekën, të jem më i arsyeshëm dhe të të jap edhe një mundësi : Ku e ke zotëri apo zonjë faqen e ditarit të shkruar në fshehtësinë e dhomës tënde, ruajtur në një skutë të errët të shtëpisë, ku nuk mund ta lexonte askush, as nëna, as babai, as motra, as vëllai, as gruaja, as burri, as fëmijët dhe as largqoftë sigurimi i shtetit, ku e ke atë fletëzën e zverdhur nga tridhjetecavjetët e shkuara në të cilën ti ke shkruajtur : ‘E urrej këtë regjim!’?

Nëqoftëse përgjigja është ‘Unë kam qënë aq i ri në atë kohë; nuk dija as të shkruaja e as të lexoja’, atëherë unë do të të them : ‘Mbylle gojën dhe mos fol kot, se ti s’e merr vesh për çfarë po flitet.’ Këto pyetje nuk i kam fare për ty dhe argumentin tënd nuk e marr fare parasysh në bisedë.

Por nëse përgjigja jote është : ‘Unë dija të shkruaja e të lexoja, por s’kam asnjë nga këto që kërkon ti, pasi në atë kohë, po të dilje në paradën e 1 Majit me parrullën 'Poshtë Komunizmi’, apo thjesht duke bërtitur ‘Lavdi Madhat Frashërit’ të nxirrnin qumështin e nënës edhe ty edhe gjithë soj e sorollopit tënd; apo ‘Unë s’mbaja ditar’, ose ‘Unë nuk shkruaja komente politike në ditar’ sepse kjo ishte tepër e rrezikshme dhe mund ta haje burgun kur të doje, dhe unë s’isha aq i çmendur sa t’i thosha burgut ‘hapu’, atëherë unë kam të drejtë të të them : ‘Mbylle gojën dhe mos ha bagla nëpër rrjete sociale’.

Kam të drejtë të të them mos më dil tani, tridhjetë vjet më vonë, në facebook, në twiter, në instagram, në blogje dhe portale, në biseda tavolinash dhe telefonash e t’i vërsulesh Ismail Kadaresë, apo Dritëro Agollit, apo Fatos Arapit, apo kujtdo tjetër dhe t’i thuash që i kanë shërbyer komunizmit. Sepse po aq sa ata, po aq i ke shërbyer edhe ti, edhe unë, edhe gjithë të tjerët komunizmit. Sepse po aq sa ata, ose ndoshta diçka më shumë se ata, e kemi pasur frikë edhe ti, edhe unë, edhe të tjerët komunizmin. Ca nga ne e kanë besuar, ca nga ne s’e kanë besuar, por të gjithë ne e kemi mbajtur gojën e mbyllur.

Ndryshimi midis Kadaresë dhe teje, ndryshimi midis Agollit, Arapit e shumë shkrimtarëve të tjerë dhe teje që ngrifesh sot si i djathtë ekstrem, si i papajtueshëm me majtizmin ndërkombëtar, është se ata i kanë të gjitha të shkruara në letër, të zezë në të bardhë - edhe pjesën ku kanë bërë punën e tyre si shkrimtarë në periudhën e komunizmit duke qënë të detyruar, ashtu si edhe ti edhe unë, të rrijnë urtë e të pajtohen me regjimin, edhe pjesën ku kanë bërë punën e tyre si intelektualë dhe mendje të ndritura për ta emancipuar popullin e tyre, duke të përfshirë edhe ty. Ata të shkretët i kanë të gjitha në letër, që të shfletosh ti e të zgjedhësh çfarë të të interesojë ty, ndërkohë që ty s’të ka mbetur as edhe ndonjë dëshmi e kallove që të krijoheshin në pëllëmbët e duarve nga duartrokitjet për Partinë. Ty të është shëruar plotësisht rryli i fytit që të ngjirej rregullisht sa herë çirreshe duke thirrur me të madhe ‘Parti-Enver Jemi Gati Kurdoherë‘. Ti nuk i ke më ato pantallonat që të ishin holluar stolave të dërrasës në sallat e ftohta të formave të edukimit komunist. Ti i mban të fshehura librezat e notave ku tregoje me krenari krahas provimeve të tjera që kishe marë në vjeshtë edhe 10tat a 9tat në Historinë e Partisë, apo Materializmi Dialektik. Ti ke harruar se si mundoheshe të fshihje nga biografia (se atëherë nuk kishte as CV dhe as Rezyme) gjithë të prekurit politikë të familjes dhe se si kërkoje me qiri nëpër farefis ndonjë që kishte pozicione të mira në Parti.

Ti punoje në fabrikë dhe ndërtoje socializmin dita ditës, duke u përpjekur të tejkaloje normat dhe të dilje në tabelën e të dalluarve, për të marrë 100 lekë të qelbura më shumë. Ti derdhje kokrrën e djersës në kooperativë dhe i serviloseshe sekretarit të partisë apo brigadierit që të të jepte sa më pak ngarkesë për të nxjerrë atë 40 lekëshin e fëlliqur për ditë pune. Ti projektoje detaje në uzinën tënde mekanike, ti ngrije rendimentin e tezgjahut, ti iu kërkoje llogari dhe iu ngrije normat punëtorëve, ti bëheshe novator dhe gjeje mënyrat më të efektshme për t’i kursyer shtetit komunist në mënyrë që të të jepnin një fletë-lavdërimi dhe të ta ngrinin pak atë rrogën qesharake, ti punoje për vitin 2000 që në vitin 1972, ti ishe ai që iu mësoje fëmijëve të përsërisnin si papagaj gjithë broçkullat e teksteve mësimore që i kishte përgatitur një tjetër si puna jote.

Bashkë me gjithë të tjerët ti kryeje shërbimin ushtarak për dy apo për tre vjet. Ose shkoje në zborr dhe mësoje përdorimin e karabinës vetëmbushëse që shërbente për asgjësimin e forcave të gjalla të armikut me zjarr, qytë dhe bajonetë. Ti shkoje gjithë qef  nëpër aksione për të ndërtuar hekurudha dhe për të vjelur agrume dhe kishe zili Shkurte Pal Vatën që ishte plandosur poshtë ledhit. Ti sakrifikoje pa u ankuar fare edhe një ditë të qelbur pushimi duke mbjellur fidane në të Djelat e Enverit dhe duke përsëritur gjithë zell shprehjen idiote të atij eunukut, Ramiz Alisë - çdo ditë si në ditën e enverit, çdo javë si në javën e enverit. Sinqerisht, nuk mbaj mend të kesh dalë ndonjë ditë dhe të kesh thënë: ‘Unë s’punoj në Ditën e Enverit, sepse e djela është dita ime (ose dita e Perëndisë, siç e quan ti tani me fjalorin tënd të djathtë ultra-kristian, megjithëse emrin e ke Adem dhe jo Adam.)

Ky ishe ti, që tani, pas 30 vjetësh ose ke rrjedhur fare dhe nuk mban mend se si ka qënë, ose (dhe kjo ka shumë më tepër të ngjarë) të gënjen mendja se tani pas tridhjetë vjetësh asnjeri nuk mban mend, dhe prandaj fillon e bërtet duke i rënë gjoksit : ‘Kadareja i ka shërbyer komunizmit’, ‘Kadareja nuk ka gojë të flasë‘, Kadareja nuk meriton asgjë‘, duke nënkuptuar pas çdo britme : ‘Jam unë ai që nuk i ka shërbyer komunizmit’, ‘Jam unë ai që gjithmonë e ka urryer sistemin’, ‘Në familjen tonë ne të gjithë kemi qënë të djathtë.’ ‘Në familjen tonë flitej vetëm kundër komunizmit’ ‘Ne bënim namin duke mos pushuar së foluri kundër regjimit’.

Hipokrizi, Adem, hipokrizi. Ti s’ke dhe s’mund të kesh asnjë prove, asnjë dëshmi, asnjë dëshmitar të veprimtarisë tënde, sepse nuk ke pasur kurrë veprimtari. Ti mendon se mungesa e provave dhe e dëshmitarëve të jep të drejtë ty, kur në fakt ajo të bën ty njëlloj si gjithë të tjerët. Nuk them që të bën fajtor. Por të bën të shtypur, si gjithë të tjerët. Hero nuk bëhesh dot. Nuk bëhesh dot hero, sado thellë të përpiqesh t’i zhytësh të tjerët, sado të përpiqesh ta vesh këmbën mbi Kadarenë për t’u ngjitur mbi llucë. Kadareja është shumë lart dhe këmba jote e shkurtër nuk arrin deri atje.

Ti nuk ke për shembull një libër siç ka Kadareja ‘Nëpunësi i Pallatit të Endrrave’ që të dëshmosh se ia ke çjerrë maskën diktaturës në periudhën më të errët të sundimit të saj, në vitin 1981. Nuk e ke. Nuk ke asnjë vjershë si ‘Pashallarët e Kuq’ ku të akuzosh hapur gjithë komitetin qëndror. Nuk ke asnjë ‘Dosja H’ ku të kesh tallur menderen me sigurimin e shtetit. Nuk ke asnjë novelë si Nata me Hënë, ku të jesh ngritur kundër një shoqërie me mendësi të mykur dhe të kesh kërkuar emancipim, emancipim të grave dhe vajzave, emancipim të të gjithë shoqërisë. Nuk ke asnjë personazh si Zyloja i Dritëroit, ku të shkatërrosh nga themelet gjithë burokracinë komuniste. Nuk ke asnjë dëshmi ku të thuash që ‘shiko, sa bukur shprehesha unë, në një kohë kur të shpreheshe bukur konsiderohej dekadentizëm, ndikim i huaj, borgjezim. Nuk i ke, prandaj duhet të mbyllësh gojën.

Fatkeqsisht, ti nuk e mbyll gojën. Jo vetëm kaq, por sa më shumë kalojnë vitet, aq më shumë e hap, aq më shumë e ngre zërin. Veçanërisht ti, që edhe në dhjetorin e vitin 1990të nuk ta mbante të dilje as shëtitje nga Qyteti i Studentit. Sidomos ti që edhe në Marsin e vitit 1991 votove për Partinë e Punës. Aq më keq ti që deri në vitin 1994 dhe 1995 vazhdoje të betoheshe për ideal të partisë dhe për kujtimin e kuçedrës. Mos flas për ty, që në 97tën rrëmbeve kallashnikovin dhe shtije në ajër si i çmendur.

Përpara një jave dikush postoi fotografinë e një 65 vjeçari që kërkonte të mos paguante biletë në autobuz duke pretenduar se ishte veteran i Luftës – i Luftës së Dytë Botërore, që ka mbaruar para 74 vjetëve. Asnjë ndryshim nuk ke prej tij as ti, Adem, që po i bën gjoksin gropë duke u mburrur si i djathtë i paeupur që s’e paske duruar dot kurrë komunizmin dhe që tani revoltohesh sa herë përmendet Ismail Kadareja.    

Si na dhuroi Franca sistemin metrik

Ne nuk para ua vemë veshin njësive matëse sepse ato janë njëlloj kudo që shkojmë. Sistemi metrik i krijuar në Francë është sot sistemi zyrtar i matjeve për të gjithë vendet e botës, me përjashtim të Shteteve të Bashkuara, Liberisë dhe Myanmarit (Burmës). Por edhe këto tre vende, kur bëjnë tregëti ndërkombëtare, i përshtaten sistemit metrik.

Përfytyroni një botë ku sa herë që vizitoni një vend tjetër jeni të detyruar të përdorni njësi të ndryshme matëse siç bëni me paratë. Kjo ndodhte rëndom deri në fund të shekullit të 18të, para Revolucionit Francez, kur njësitë e peshave dhe të gjatësive ndryshonin jo vetëm nga një popull te tjetri, por edhe brenda të njëjtit komb. Llogaritet se në atë kohë vetëm në Francë përdoreshin të paktën 250,000 njësi të ndryshme peshe dhe matjesh.

Por gjithçka ndryshoi me Revolucionin Francez. Gjatë viteve të turbullta 1789 - 1799 krerët e revolucionit kërkonin jo vetëm t’i merrnin pushtetin monarkisë dhe kishës, por edhe ta shndërronin rrenjësisht shoqërinë duke flakur tutje traditat dhe zakonet e të kaluarës. Për këtë qëllim në 1793 ata paraqitën, ndër shumë të tjera, Kalendarin Republikan që bazohej te dita me 10 orë, ora me 100 minuta dhe minuta me 100 sekonda. Kalendari kishte dy synime – të zhdukte ndikimet fetare, duke e bërë të pamundur ndjekjen e të djelave apo ditëve të shenjta, si edhe të fuste në përdorim sistemin dhjetor. Koha e bazuar te dhjeta nuk pati sukses, por sistemi dhjetor i masave, që është baza e metrit dhe kilogramit, vazhdon të mbizotërojë edhe sot e kësaj dite.

Detyra e përgatitjes së një sistemi të ri matës iu dha shkencëtarëve dhe mendimtarëve më të shquar të Iluminizmit, mendjeve të ndritura që ishin vërtet të interesuar të krijonin një sistem të ri të mbështetur mbi arsyen dhe jo mbi dëshirat e njerëzve me pushtet. Për këtë u vendos që metri të bazohej krejtësisht në natyrë. Ai do të ishte një e 10 milionta pjesë e largësisë nga Poli i Veriut në Ekuator.

Meridiani nga Poli i Veriut në Ekuator që do të përdorej për të përcaktuar gjatësinë e standartit të ri do të ishte Meridiani i Parisit. Kjo vijë e përfytyruar shkon mespërmes ndërtesës së Obzervatorit të Parisit në njësinë e 14 administrative dhe është shënuar me një shirit bronzi që kalon mespërmes dyshemesë prej mermeri të Dhomës së Meridianit, ose Dhomës Cassini.

Obzervatori i Parisit nuk është i hapur për vizitorët, por kushdo mund ta ndjekë vijën e meridianit përmes qytetit nëse arrin të dallojë në tokë një seri disqesh të vegjël bronzi me emrin ARAGO të gdhendur në kujtim të atronomit francez François Arago. Kjo është vija që matën dy astronomë francezë në vitin 1792, Jean-Baptiste-Joseph Delambre i cili u nis në veri, drejt Dunkirkut dhe Pierre Méchain që udhëtoi drejt jugut për në Barcelona.

Të dy astronomët vunë në përdorim pajisjet më moderne të kohës dhe procesin matematik të triangulimit për të matur harkun meridian midis këtyre dy pikave në nivelin e detit dhe për të llogaritur pastaj largësinë midis Polit të Veriut dhe Ekuatorit. Ata synonin të takoheshin përsëri në Paris brenda një viti, duke pasur gati një standart universal matjeje. Në fakt, iu deshën 7 vjet. Shkencëtarët punonin në një nga periudhat më të turbullta të historisë së Francës, me njerëz që i shikonin gjithë dyshim dhe i spiunonin te autoritetet, me qeveri që një ditë i merrte me sy të mirë, dhe të nesërmen i trajtonte si armiq.

Ndërtesa e Panteonit, të cilën Luigji i XV kishte dashur ta ngrinte si kishë, u kthye në stacionin gjeodetik të Parisit. Nga kupola e saj Delambre trianguloi të gjitha pikat rreth qytetit. Sot ndërtesa shërben si mausoleum për heronjtë e Republikës si Volteri, Rene Descartes dhe Viktor Hygo, por në kohën e Delambresë ajo shërbente si magazinë për gjithë njësitë e vjetra të peshave dhe masave që dërgoheshin në Paris nga qytetet e tjerë të Francës.

Pavarësisht përpjekjeve të shkencëtarëve dhe punës së tyre të palodhur, njerëzit u treguan kokëfortë dhe nuk donin ta pranonin sistemin e ri. Ata donin të vazhdonin me masat  e vjetra. Për shembull, një ell, që përdorej për matjen e copave ishte e barabartë me gjatësinë e tezgjahut, ndërsa toka e punueshme matej me ditë pune, domethënë me sipërfaqen e tokës që mund të punonte mesatarisht një fshatar brenda një dite.

Qeveria franceze filloi të dërgonte inspektorë nëpër tregjet publike për t’i detyruar njerëzit të pranonin sistemin e ri, por as kjo nuk pati sukses. Madje edhe Napoleonit i erdhi në majë të hundës aq sa hoqi dorë nga sistem metrik, megjithëse në kohën e tij ai vazhdonte të jepej mësim në shkolla. Francës iu deshën gati 100 vjet që ta vinte në përdorim këtë sistem.

E gjithë kjo përpjekje u kurorëzua me krijimin e një prej institucioneve më të vjetra ndërkombëtare: Zyra Ndërkombëtare e Peshave dhe Masave (BIPM). I ngritur që të ruajë standartet ndërkombëtare BIPM mbron unifikimin e shtatë njësive ndërkombëtare matëse: metrit, kilogramit, sekondës, amperit, kelvinit, moles dhe kandelës. Në të ruhet etaloni i shufrës standarte një metërshe prej platinumi që ka qënë përdorur për të nxjerrë kopjet që iu dërgoheshin kryeqyteteve të ndryshëm të botës.

Në të njëjtën ndërtesë ruhet edhe pesha origjinale një kilogramëshe, që mbahet brenda tri vazove prej qelqi në një kasafortë të nëndheshme ku mund të shkohet vetëm duke përdorur tre çelësa të ndryshme që i mbajnë tre individë të ndryshëm.

Pëkthyer dhe përshtatur nga artikulli Madhvi Ramani në BBC

http://www.bbc.com/travel/story/20180923-how-france-created-the-metric-system

Bretkosat duan mbret

Sipas Ezopit, bretkosat jetonin të lumtura dhe të lira në pellgun e tyre, pa u sunduar nga askush. Por një ditë iu ra në kokë ideja se iu duhej një mbret, prandaj i bënë një kërkesë Zeusit. Zeusi iu hodhi një trung druri të prerë, i cili ra nga qielli dhe u përplas në pellg duke i trembur të gjithë. Pas disa kohësh, një prej bretkosave mori guximin dhe iu afru trungut. Ky s’lëvizi. Atëherë bretkosa u bë edhe më e guximshme dhe i kërceu sipër. Trungu përsëri nuk lëvizi. Atëherë të gjitha bretkosat filluan të brohorasin dhe të kërcejnë mbi trung, mbi mbretin e tyre të palëvizshëm. Kur u mërzitën, bretkosat i dërguan përsëri kërkesë Zeusit: “Duam një mbret tjetër, se ky s’qënka për gjë.” Zeusi nuk e zgjati dhe iu dërgoi një lejlek, i cili nisi t’i hajë një nga një të gjitha.

Ne nuk vuajtëm nga Komunizmi. Ne vuajtëm nga diktatura – nga diktatura komuniste.

Gati 30 vjet pas fundit të periudhës më të errët në historinë e shqiptarëve, shumë prej nesh ende nuk e kanë të qartë nga erdhi e keqja dhe, rrjedhimisht, edhe nga mund të na vijë prapë. Ndërkohë që vazhdojnë të gëlojnë nostalgjikët e regjimit më të shëmtuar, diktaturës së enver hoxhës, të tjerët, shumë prej atyre të rreshtuar emocionalisht kundër gjithçkaje të lidhur me të ende nuk e kanë të qartë se i çfarë lloji ishte llahtari që na kapi dhe s’na lëshoi për gati gjysmë shekulli. Jo vetëm kaq, por pikërisht ata që janë më të shprehurit kundër asaj mënxyre, duken si më të prirurit për të rënë prè e një menxyre tjetër, të një lloji tjetër, gjithsesi të ngjashme. E gjithë kjo sepse pakkush ndalet të mendojë dhe të gjykojë me mendje të ftohtë e të hapur ç’ishte ajo që na goditi aq fort dhe si mund të shmanget në të ardhmen.

Ne vuajtëm nga diktatura, sepse diktatura është regjim, mënyrë sundimi. Në kontrast me demokracinë dhe atë që quhet shtet ligjor. Ndërsa komunizmi është ideologji. Komunizmi është mënyrë mendimi, është filosofi, është fantazi, utopi ose, më saktë, distopi. Mund të jesh kundër komunizmit si ide, mund të provosh se është sistem i dështuar dhe pa të ardhme, mund të sjellësh fakte dhe të dhëna që të vërtetojnë se as si teori, dhe as si praktikë nuk ka asnje shans për të qënë i suksesshëm. Por nuk mund të thuash se komunizmi të burgosi, të vrau, të varfëroi, të shpërfytyroi. Jo. Të gjitha këto i bëri diktatura komuniste, regjimi diktatorial.

Në diktaturën komuniste (të Shqipërisë dhe të gjithë Lindjes) komunizmi ishte vetëm një vegël, ishte një mjet ideologjik për të justifikuar, lehtësuar dhe mundësuar dhunën. Nuk ishte qëllimi, nuk ishte mënyra se si funksiononte shoqëria. Në asnjë vend të bllokut komunist nuk pati pjesmarrje masive vullnetare për të realizuar idetë e komunizmit. Përkundrazi, të gjitha etapat, në të gjithë vendet, u realizuan përmes dhunës, përmes diktatit, përmes direktivave që zbatoheshin me hir apo me pahir, nën forcën e kërbaçit dhe frikën e burgut e të vdekjes. Ideja, ideologjia, masat për zhveshjen e njeriut nga prona private, nga individualizmi, nga të qënit njeri, nuk ishin qëllim në vetvete. Ishin të gjitha mjete për të mundësuar diktaturën dhe për t’i lehtësuar sundimin e regjimit diktatorial.

Historia e botës njeh lloje të ndryshme diktaturash. Njeh diktaturën komuniste që kemi provuar në kurriz ne dhe që ne mendojmë se është më e egra. Por njeh edhe diktaturat fashiste – Gjermaninë, Italinë, Spanjën, Kilin. Njeh edhe diktaturat fetare – Iranin, Arabinë Saudite, Afganistanin, mbretëritë e Europës që nga Shekulli IV e deri në Rilindje, Perandorinë Osmane. Praktikisht, diktaturat e Mesjetës ose Erës së Errësirës, kanë qënë diktatura fetare të krishtera të shartuara me diktatura monarkike – monarki absolute. Ka edhe diktatura nacionaliste, si ajo e Koresë së Veriut, e bazuar krejtësisht në idenë e superioritetit racor. Në dallim nga diktaturat komuniste të BRSS, Kinës dhe bllokut të Lindjes (ku përfshihet edhe Shqipëria) dhe atyre të shekujve të shkuara, të tjerat janë diktatura kapitaliste. Shembujt e Gjermanisë gjatë L2B, Spanjës, Kilit të Pinoçetit, Kinës së sotme, etj. tregojnë që diktaturat mund të funksionojnë edhe në kapitalizëm. Pra Kapitalizëm nuk do të thotë kurrsesi Demokraci. Kapitalizmi është sistem ekonomik që mund ekziston edhe në diktaturë edhe në demokraci.

Fjala diktaturë ka në bazë fjalën diktat, që do të thotë se një grup i vogël individësh, në raste ekstreme një njeri i vetëm, iu dikton gjithë anëtarëve të tjerë se çfarë të bëjnë dhe si t’i bëjnë gjërat, si të jetojnë dhe ku të jetojnë. Diktati realizohet me anë të forcës, ose të kombinimit të forcës me bindjen, me mashtrimin. Prandaj duhen ideologjitë. Diktatorët komunistë, që nga Lenini e deri te Hoxha përdorën ideologjinë komuniste që t’i ndihmonte në nënshtrimin e njerëzve, që ta kishin më të lehtë ushtrimin e forcës. Hitleri dhe Musolini, Pinoçeti dhe Franko perdorën ideologjinë fashiste. Ajatullahët e Iranit dhe Saudët e Arabisë përdorin fenë islame. Mbretërit absolutë të Europës dhe kudo përdornin krishtërimin dhe të drejtën hyjnore të gjakut mbretëror. Për diktatorët ideologjija ishte thjesht mjeti që përdornin për të gënjyer sa më shumë, në mënyrë që të kursenin forcat për të kontrolluar ata që nuk i gënjenin dot.  

Fjala demokraci ka në bazë fjalën demos, popull dhe ka kuptimin e një sistemi ku në qeverisja marrin pjesë sa më shumë njerëz. Demokraci absolute nuk ka dhe mendohet se është e pamundur të ketë. Por ka një shpërndarje gjithmonë e më të gjerë të përgjegjësisë në pushtet (përmes mekanizmit të zgjedhjeve), si edhe një mënyrë gjithmonë e më të efektshme të kontrollit dhe të ushtrimit të presionit mbi ata që janë në pushtet (përmes një sërë mekanizmash, ku përfshihen ligjet dhe zbatimi i tyre i barabartë për të gjithë, ndarja dhe pavarësia e pushteteve, komunikimi i hapur përmes medias, etj. Demokracia është koncept i vjetër – që nga koha e grekëve dhe romakëve të lashtë, ndoshta edhe më herët. Në kohët moderne në Europë ajo filloi me Protektoratin anglez të Kromuellit (1653) që i hoqi pushtetin absolut monarkut dhe ia shpërndau atë parlamentit. Më pas, pushteti kaloi nga lordët te politikanët e zgjedhur nga populli.

Në këtë kuptim është e trishtueshme të shohësh sot shumë njerëz që, megjithëse janë me mish e me shpirt kundër diktaturës komuniste, tregojnë interes dhe simpati për forma të tjera diktature – që nga ato fashiste, e deri te ato fondamentalisto-fetare, monarkiste, apo nacionaliste. Duke marrë pozicionin e anti-komunistëve, ky grupim ka dalë me teorinë se komunizmi është e keqja më e madhe dhe çdo e kundërt e tij do të jetë vetvetiu e mira më e madhe. Me këtë mënyrë logjikimi ata dalin në përfundimin se e kundërta e komunizmit është fashizmi, ose feja, ose nacionalizmi, kur në fakt, të gjitha këto, duke përfshirë edhe komunizmin, nuk janë gjë tjetër veçse ideologji për të lehtësuar diktaturën, sundimin e njëshit, ose të një pakice mbi shumicën e popullsisë.

Sot sheh nëpër rrjetet sociale postime gjithë simpati për Hitlerin, Pinoçetin, Frankon, Sulltanin dhe Erdoganin, Putinin e lloj lloj diktatorësh e diktatorucësh të tjerë që kanë mbajtur dhe vazhdojnë të mbajnë me forcë pushtetin, që kanë bërë dhe e bëjnë vetë ligjin dhe që kanë diktuar dhe vazhdojnë të diktojnë atë që iu do qefi, pa marrë parasysh të drejtat dhe liritë e shtetasve të tyre. Janë të njëjtët këta që i shohin sistemet demokratike të Europës dhe botës Perëndimore si të dështuara, që mirëpresin ardhjen në pushtet në Shqipëri dhe kudo të një dore të fortë, që do t’iu tregojë vendin të majtëve të dobët dhe do të vendosë drejtësinë e përgjithshme. Njëlloj si në atë fabulën e famshme të Ezopit me bretkosat që kërkonin mbret.