Porositë e Katovicës

Zbardhet letra që Sekretari i Parë i KQ të Bashkimit Sovietik, Mikail Gorbaçov  i ka drejtuar Sekretarit të Parë të KQ të PPSH-së Ramiz Alia.*

Shtator 1989

I dashur tavarish Ramiz,

Po ju dërgoj këtë letër dhe materialin përcjellës, megjithëse Partia Komuniste e Bashkimit Sovietik dhe Partia e Punës së Shqipërisë nuk kanë marrëdhënie. Kjo nuk na pengon ne, komunistët rusë, që të ruajmë respekt, nderim dhe dashuri të veçantë për komunistët shqiptarë dhe të shqetësohemi seriozisht për fatin e tyre. Në fakt, e ardhmja e komunistëve shqiptarë është preokupimi kryesor për ne në këto ditë kur komunizmit në përgjithësi duket se po i vjen fundi dhe kur unë, personalisht, po ndikoj më tepër se kushdo për shpejtimin e këtij fundi.

Megjithëse ju nuk pranoni të vini në mbledhjet tona (pavarësisht nga lutjet e vazhdueshme), ne e ndjejmë për detyrë t’iu njoftojmë, pasi e kemi të qartë që ju jeni fanar ndriçues i komunizmit staliniano-enverist në Europë dhe në Botë, ideale për të cilat, siç dihet, unë s’kam pikë konsiderate.

Prandaj, më lejoni t’iu informoj për marrëveshjen e Katovicës, Poloni, ku ne, udhëheqësit e vendeve komuniste diskutuam në fshehtësinë më të madhe dhe vendosëm për të ardhmen e secilit vend.

Kuptohet, qëllimi i këtij plani është që të lemë në pushtet komunistët. Për këtë, vendosëm pranimin e sistemit shumëpartiak në të gjithë vendet ish-komuniste, me kusht që ne t’i organizojme vetë partitë e ndryshme duke vënë njerëz të caktuar në krye të tyre. Këta njerëz s’ka nevojë të jemi ne. S’ka nevojë të jenë as fëmijët apo farefisi yne. Po cilët do të jenë ata? Këtë do ta shpjegojmë më poshtë.

Duhet sqaruar që në fillim se ne bëmë disa përjashtime nga përpjekjet tona. Për shembull, menduam ta të mos e çajmë fare kokën për Gjermaninë Lindore, pasi nuk kemi ndonjë dashuri të veçantë për komunistët gjermanë dhe s’kemi përse i ndihmojmë ata të rrijnë në pushtet. Megjithëse gjermanolindorët kanë qënë shumë afër Moskës, ne duam më shumë komunistët shqiptarë dhe element të caktuar në Partinë tuaj. Po kështu, nuk kemi ndonjë dashuri të veçantë as për komunistët polakë, çekosllovakë, dhe hungarezë. Vullnetarisht kemi hequr dorë edhe nga ndihma për komunistët e vendeve Balltike, pavarësisht se këto vende janë ende pjesë e BS dhe shumë anëtarë partie atje janë rusë etnikë. Të gjithë  këta do t’i lëmë në dorë të borgjezisë europiane, SHBA-ve dhe imperializmit në përgjithësi. Ndërsa komunistët Jugosllavë i kemi bezdi, prandaj kemi vendosur t’i vemë në sherr me njëri-tjetrin, që të vriten e të sakatohen, dhe që pastaj nga Jugosllavia të dalin gjashtë-shtatë shtete me të cilat nuk kemi vendosur ende çdo të bëhet.  Sa për Rumaninë, vendosëm të dënojmë me vdekje Çausheskun dhe të shoqen, dhe të ndihmojmë komunistët Romunë që nuk janë në pushtet tani.

Të gjitha këto masa i morëm megjithëse shkojnë në kundërshtim të drejtpërdrejtë me interesat gjeopolitike të Rusisë dhe Bashkimit Sovietik. Por për ne, hë për hë, kanë më shumë rëndësi disa komunistë ose elementë të caktuar me prirje të veçanta, të cilët kemi vendosur t’i bëjmë trashëgimtarë të pushteteve në Rusi, Ukrainë, Bullgari, Rumani, Moldova, Azerbajxhan, Armeni, Turkmenistan, Kazakistan dhe, veçanërisht, në Shqipëri. Ekspozenë e mëposhtme po e përqëndroj te Shqipëria, pasi kjo lidhet drejtpërdrejt me ju. Dua t’iu siguroj se mbledhja e fshehtë e Katovicës, nga gjashtë ditë punimesh, katër ia kushtoi Shqipërisë dhe atyre shqiptarëve që do të trashëgojnë pushtetin aty.

Ja çfarë vendosëm:

Shokët shqiptarë, për të ruajtur pushtetin duhet të pranojnë respektimin e të drejtave të njeriut dhe pluralizmin politik. Ne e dimë se sa e vështirë është të pranoni respektimin e të drejtave të njeriut, pasi kjo bije kryekëput në kundërshtim me idetë bazë të marksizëm-leninizmit dhe me të gjithë instiktet tuaja, por jemi të bindur që ju do të gjeni forca ta pranoni këtë formalisht, ndërkohë që realisht do të vazhdoni të mos i respektoni ato.

Pika më e nxehtë është pluralizmi politik. Ne ju udhëzojmë që të jeni të fundit në Europë që ta pranoni pluralizmin politik. Kjo do t’iu japë përparësi të mëdha. Gjithashtu, ju udhëzojmë t’i organizoni vetë partitë politike, të ndara në dy kampe të mëdha – të majtë dhe të djathtë. Këtu duhet të luani me kujdes. Në partitë e majta duhet të fusni elementë anti-komunistë (për shembull, ish-ministra të brendshëm, ish-bij komunistësh, mbështetës të flaktë të Enver Hoxhës, etj). Në krye të tyre mund të zgjidhni ndonjë anti-komunist të thekur nga Fakulteti i Ekonomisë, apo Shkolla e Partisë Vladimir Iliç Lenin. Duhet një njeri inteligjent që të ketë qef të prishë para, që luan kumar, dhe që s’ka skrupuj, Për shembull Fatos Nano, për të cilin pjesmarrësit e mbledhje së Katovicës kanë adhurim të veçantë. Ky do të jetë i përkohshëm/i përhershëm, pasi do të luajë vetëm një rol kalimtar në shndërrimin e partisë tuaj nga Parti e Punës së Shqipërisë, në Parti Socialist të Shqipërisë, por edhe do të aktivizohet më vonë duke u rikthyer në pushtet. Nano dhe gjithë të tjerët do të zëvendësohen përfundimisht me njeriun për të cilin ne jemi vërtet të shqetësuar dhe për të cilin kemi vendosur që ta trashëgojë realisht pushtetin dhe pasurinë  në Shqipëri.

Rreth Partisë kryesore të Majtë, do të krijoni parti të tjera të majta satelite, në krye të të cilave mund të jenë ish-Ministra Kulture, apo eksponentë të tjerë anti-komunistë të Partisë tuaj. Partitë e majta do të jenë anti-komuniste.

Nga ana tjetër, partitë e djathta do të jenë pro-komuniste. Për këtë do të duhet të dërgoni një numër të pakufizuar agjentësh të fshehur në këto parti. Në krye të partisë më të madhe të djathtë, të cilën mendoj ta quani Partia Demokratike kemi menduar të jetë mjeku dhe kryeagjenti komunist rus, kardiologu Sali Berisha. Pjesmarrësit e Katovicës janë shumë të impresionuar nga mundësitë dhe ambiciet e tij politike dhe shumë të shqetësuar që ai të arrijë të trashëgojë një pjesë të pushtetit në Shqipëri. Krahas tij në atë parti mund të fusni arkitektë, ish-të burgosur politikë, mjekë me shumicë, matematicienë dhe pedagogë nga fakultetet e tjera. Por duhet që të gjithë të jenë komunistë të vendosur.

Pra, pamja do të jetë kjo – nga njëra anë partitë komuniste/antikomuniste dhe nga ana tjetër partitë antikomuniste/komuniste. Në krye të këtyre partive do të jenë gjithmonë njerëzit tanë.

Po me ju, njerëzit që sot për sot keni pushtetin në Shqipëri, me anëtarët e byrosë politike, me shoqen Nexhmie Hoxha dhe familjen e tyre, me ju personalisht, çdo të bëhet? Juve kemi vendosur t’iu sakrifikojmë pjesërisht. Nuk do t’iu lemë në duart e turmave, që t’iu shqyejnë fare, por do t’iu mbrojmë. Ju mund të hani nga një ose dy vjet burg secili, por kjo është lule po ta krahasosh me krimet që keni kryer gjatë dyzetepesë vjetëve në pushtet.

A do ta pranoni ju një zgjidhje të tillë? Natyrisht që do ta pranoni, pasi iu sugjerohet nga Bashkimi Sovietik, që ju keni që në 1960tën që e dëgjoni me vëmendje, sidomos kur iu thotë që të lini pushtetin. Gjithashtu, ne e dijmë shpirtin tuaj vetmohues. Kur të merrni vesh se në interes të kujt do të organizohet e gjithë kjo, do të hidheni përpjetë dhe do t’i thoni të gjithë burgut “Hapu!”

Ja si do veproni. Hapi i parë do të jetë organizimi i hyrjes në ambasada të disa mijëra njerëzve. Me këtë, do të largoni nga Shqipëria elementët më të rrezikshëm. Në krye të tyre do të vini Syçin e Kinostudios.

Pas kësaj, do të organizoni lëvizjen studentore. Gjeni dikë nga krahina e Doktorit që ta vini në krye të saj. Ti, shoku Ramiz, do të bësh një mbledhje me përfaqësuesit e studentëve dhe pastaj do të pranosh pluralizmin. Këtu fillon loja, pasi do futësh në veprim Berishën, që të dalë në krye të studentëve. Ndërkohë, do fillosh të ngresh Nanon që të dalë në krye të PPSH-së. Me të dalë në skenë partitë kryesore, vazhdo me ato anësore. Organizoni sa më shumë parti që të jetë e mundur.

Filloni të lironi pak e nga pak nga burgu të dënuarit politikë. Fillimisht ata do të shkojnë me partinë e antikomuniste/komuniste, ndërsa më vonë do kalojnë me partinë komuniste/antikomuniste. Kuptoni?

Nanon, pasi ta ketë kthyer Partinë e Punës në Parti Socialiste do ta sillni për nja një vit në pushtet. Lereni të vjedhë ca nga ndihmat, pastaj, hiqeni, dhe vini Berishën. Këtij do t’i mbushni mendjen që ta fusë Nanon në burg. Bindeni që t’iu rrasë edhe ju nga pak në burg.

Berishën lereni nja pesë vjet në pushtet, pastaj rrëzoheni. Rrrëzimin do t’ia bëni në mënyrë sa më spektakolare, mundësisht me fishekziare ose me të shtëna kallashnikovësh në ajër. Zhurma duhet të jetë sa më e madhe, pasi këtu fillon përgatitja e ardhjes së Mesias, të dërguarit të Kominternit, në pushtet. Ardhja Mesias do të jetë graduale, e natyrshme. Në fillim do të zëvendësoni Berishën me ndonjë njeri të panjohur nga Gjirokastra. Pastaj ktheni në pushtet Nanon, të cilin do ta keni nxjerrë nga burgu gjatë kohës së fishekziarëve.

Nano di vetë si të veprojë. Do t’ua sjellë njerëzve në majë të hundës, duke hedhur para nëpër kazino, duke  ndërruar gratë, duke bredhur sa andej këndej dhe duke mos bërë asnjë kokërr pune. Ndërkohë, Mesia do të fillojë të grumbullojë gjithmonë e më shumë pushtet.

Tani erdhi koha t’iu zbulojmë kush do të jetë Mesia e komunizmit kapitalist. Mbledhja e Katovicës është e mendimit që, për Shqipërinë ky njeri të jetë Ilir Meta (me të shoqen). Të gjitha lëvizjet do të bëhen në mënyrë që të përfitojë sa më shumë pushtet dhe para Ilir Meta. Në fakt, ky është edhe thelbi i Katovicës – lënia trashëgim e pushtetit komunist Ilir Metës.

Ilir Metës i duhen nja dy vjet si kryeministër, sa t’iu mbushë mendjen njerëzve që mund ta bëjë atë punë dhe sa të krijojë mbështetje. T’i jepet ndihmë e pakursyer këtij komunisti internacionalist të talentuar i cili, më mirë se kushdo do të dijë t’i nxjerrë bojën të ashtuquajturës demokraci perëndimore. Pas Ilir Metës, vini Majkon nja dy vjet të tjerë dhe pastaj sillni përsëri Nanon. Ky do ta bëjë aq baltë, saqë do të hapë dy shtigje të rëndësishme: nostalgjinë e njerëzve për Berishën, dhe përçarjen brenda Partisë Socialiste.

Kështu do të krijohet mundësia që PS të ndahet në dysh dhe në krahun e vogël të saj të dalë Ilir Meta, tashmë i fuqizuar ekonomikisht si milioner dhe bos. Në krahun tjetër do të vihet dikush që duket sikur s’ka asnjë lidhej me Partinë Socialiste dhe me politikën, Edi Rama. Po, po, Edi Rama, basketbollisti, piktori, ai djali i gjatë. Mos u çudisni, Katovica ka shumë konsideratë për të.

Berishën lëreni nja tetë vjet në pushtet, por jo në pushtet të pakufizuar. Lëreni në pushtet të kushtëzuar. Të kushtëzuar nga aleanca me Ilir Metën. Ky do të dijë ta kthejë administratën në korrupsion të kulluar dhe ta vërë në shërbim të tij. Korrupsioni do t’i rrisë atij pushtetin dhe paranë dhe, nga ana tjetër, do t’i nxjerrë bojën sistemit demokratik, duke i bërë njerëzit që ta shohin me nostalgji komunizmin. Më vonë Metën do ta ndani nga Berisha dhe do t’ia bashkoni Ramës. Në këtë mënyrë, Berisha do të humbasë zgjedhjet, por do të krijohet situata ideale, të cilën e kemi planifikuar me aq hollësi ne në Katovicë. Do të krijohet gjendja kur asnjë nga partitë e mëdha, as partia komuniste/antikomuniste dhe as partia antikomuniste/komuniste nuk do të jenë në gjendje të krijojnë qeveri pa përkrahjen e Ilir Metës – Mesias së Marksizëm Leninizmit në Shqipëri. Vetëm ky do të jetë në gjendje t’ua zvjerrdhë demokracinë shqiptarëve dhe t’i bëjë ata të qajnë për Enver Hoxhën. Natyrisht, do të kenë kaluar njëzeteca vjet; ca nga ju do të kenë vdekur; por kujtimi i shokut Enver, që ne Rusët e duam aq shumë, do të bëhet gjithmonë e më i dashur.  

Shkurt, për Katovicën ka rëndësi jetike që në Shqipëri të mbretërojë Mesia Ilir Meta.

Ne kemi besim se shokët shqiptarë, Byroja Politike e Partisë së Punës së Shqipërisë, Ju personalisht shoku Ramiz dhe vetë Shoqja Nexhmije do ta përqafoni planin tonë dhe do të dini se si të veproni për t’ia trashëguar pushtetin në Shqipëri Ilir Metës. Ju urojmë punë të mbarë dhe suksese.

Rroftë Internacionalizmi Proletar! Lavdi Marksizëm Leninizmit fitimtar! Rroftë Partia e Punës e Shqipërisë! I përjetshëm qoftë kujtimi i shokut Enver Hoxha! Poshtë imperializmi Amerikan dhe social imperializmi Sovietik! Uuups! Rroftë shoku Ilir Meta! Rroftë shoqja Monika Kryemadhi! Rroftë Zamir Mane! 

Shënim: Origjinali në rusisht i kësaj letre gjendet në arkivin personal të zotit Mikail Gorbaçov

. Me kërkesën e një grupi të interesuarish, ai pati mirësinë të na e nisë me email.

Arben Kallamata

Arti i Rilindjes Italiane

Arti i Italisë (ose shkurt Arti) mori një hov të paparë zhvillimi pas viteve 1400, në periudhën e Rilindjes. Padyshim, kryeqendra e Rilindjes së Artit është Firence dhe shtysa kryesore e kësaj lëvizje është familja Mediçi. Këto janë disa shënime për këndvështrimin tim mbi artin e Rilindjes mbështetur edhe në përshtypjet e udhëtimit në Itali (Korrik-Gusht 2013).

Cimabue_Maestà, 1280-1285, Uffizi Gallery, Florence

Arti mesjetar (pas-romak) si çdo veprimtari tjetër intelektuale ishte pronë e Kishës Katolike. Vetëm Kisha kishte në dorë aq kapital sa të financonte krijimin e artit dhe kishte interes qe ta zhvillonte atë. Pikturat e kohës ishin të gjitha ilustrime të temave fetare. Brenda çdo pikture jepej zhvillimi i një episodi biblik. Kjo ishte mënyra se si Kisha dhe priftërinjtë e shkolluar komunikonin me njerëzit e thjeshtë, analfabetë. Pikturat ishin filmat e kohës që propagandonin Biblën.

Ato ishin të gjitha dy-dimensionale, siç e tregon edhe Maesta e Benvenuto di Giuseppe’s.

Giotto "Lamentation"

I pari artist që krijoji piktura tre-dimensionale ishte Giotto, një ndër pararendësit e piktorëve të mëdhenj të Rilindjes. Pikturat e kësaj periudhe krijoheshin mbi fletë të holla ari, të cilat nxirreshin

nga monedha ari të rrahura me çekan. Në këtë vështrim, pikturat duhet të kenë qënë jashtëzakonisht të shtrenjta për t’u prodhuar.

Ndoshta jo të gjitha, por pjesa më e madhe e zhvillimeve të artit të

Palazzio Vecchio e familjes Mediçi

Cosimo di Giovani De Medici

Rilindjes filluan në Firence. Kjo për arsyen e se aty zotëronte familja Mediçi, ndoshta familja më e rëndësishme e botës për një periudhë katër-pesë shekullore. Mediçit ishin të fuqishëm dhe me ndikim të gjithanshëm. Ata zhvilluan sistemin e parë bankar modern. Duke pasur një pasuri të pallogaritshme, Mediçit ishin ndoshta të vetmit rivalë të Kishës Katolike në grumbullimin e kapitalit. Padyshim, njeriu më i rëndësishëm për mbështetjen financiare të artit të rilindjes është Cosimo di Giovani De Medici (1389 – 1464). Ai ishte i pari që e përdori një pjesë të pasurisë së tij të madhe për artin dhe artistët në mënyrë të pavarur nga Kisha apo nga Mbretërit, traditë që u ndoq më vonë nga shumica e pasardhësve të tij.

Lindja e Venusit e Botticellt e merr temën nga mitologjia Romake

Pavarësia financiare e krijuar nga familja Mediçi për artin pati efekt të trefishtë - se pari, nxiti më shumë artistë që t’i përvishen seriozisht këtij profesioni; së dyti, e shkëputi gradualisht artin nga kufizimi tematik i Kishës – artistët filluan ta hidhnin vështrimin te mitologjitë para-kristiane dhe, veçanërisht, te njeriu, si subjekte të veprave të tyre; së treti, duke shmangur peshën e censurës, krijoji hapësira të paimagjinueshme perceptimi artistik. Krerët e familjes Mediçi i dhanë udhë të lirë diskutimit etik. Mendimi i artistëve të mëdhenj të kohës filloi të bëhej gjithmonë e më vendimtar për formën dhe përmbajtjen e krijimeve.

Dëshmi e padiskutueshme e këtij zhvillimi është pasuria e paparë artistike që gjendet edhe sot në një rreze të vogël rreth shtëpisë së familjes Mediçi (Palazzo Vecchio në Firence) – në Galleria Degli Uffizi, në Piazza della Signoria.

Përpara statujës së Leonardos, Milano

Ky zhvillim solli edhe dy gjigandët e Rilindjes – Leonardo dhe Mikelanxhelon, që, natyrisht, kanë pasur rivalitet me njeri-tjetrin. Lindur njëzetetre vjet më parë se rivali i tij artistik, Leonardo Da Vinçi konsiderohet si kuintesenca e Rilindjes Europiane. Një gjeni shumëplanësh, ai hapi shtigje të pashkelura në shkencë, inxhinjeri, arkitekturë, art. Leonardo kishte etjen, inteligjencën, diturinë dhe mendjehapësinë për të eksploruar çdo aspekt të natyrës.

Leonardo dhe njohja nga afër me veprën e tij ishte për mua një nga shtysat e udhëtimit në Itali, veçanërisht në Firence dhe Milano. Përpos njohjes nëpërmet leximeve, albumeve dhe internetit, kisha parë ekspozitën “Gjeniu Da Vinçi” si dhe “Mona Lizën” në Luvër. Tani mezi prisja të shihja “Darkën e Fundit” dhe vepra të tjera.

Leonardo Da Vinci - Annunciazione

Në Galerinë Uffici shoqëruesi ishte një djalë i ri adhurues i Leonardos. Ai na ndali pranë një kryevepre, “Annunciazione” dhe na shpjegoi se si, e parë nga përballë dy muret paralele prapa Marisë të krijonin përshtypjen sikur Leonardo nuk e njihte mirë perspektivën. Por nëse piktura vihej në një qoshe lart, majtas, atëherë gjithçka ishte e përsosur. Dhe ashtu qe vërtet. Këndi i vështrimit ndryshonte gjithçka dhe vërtetonte edhe njëherë gjenialitetin e Leonardos.

Leonardo Da Vinci - Darka e Fundit

Pasi sheh “Mona Lisën”, “Darkën e Fundit”, “Annunciazione”  

dhe vepra të tjera të Leonardos bindesh për forcën e madhe të artit të tij. Megjithatë, bindja që të përcjell Leonardo është bindje logjike, intelektuale.

Mikelanxhelo - Davidi, Galleria Dell' Accademia, Firence

Ndryshe ndodh me Mikelanxhelon që për mua përbën befasinë më të madhe të këtij udhëtimi. Nuk e kisha imagjinuar se një pikturë apo një skulpturë mund të të ndikonte aq fort emocionalisht. Pak njerëz në botë mund të mos e kenë parë imazhin e “Davidit”. Vetëm në Firence ai ndodhet në tre kopje me përmasa origjinale – një kopje bronzi në Piazzale Michelangelo, një kopje në Piazza della Signoria, dhe natyrisht origjinali, në Galleria Accademia. Ti sheh kopjet dhe mrekullohesh. Por kur hyn në sallë dhe shikon origjinalin, ke një ndjenjë të papërshkrueshme. Ke ndjesinë që ndodhesh përpara diçkaje të jashtëzakonshme, të përkryer, të paarritshme.

Në dallim nga Leonardo, që studionte gjithçka përreth tij, Mikelanxhelo e përqëndroi gjeniun e tij te njeriu, te natyra njerëzore. Dhe rezultati është i dukshëm. Davidi është përsosmëria e shprehjes artistike të njeriut; një statujë mbi pesë metra përmasat e të cilës ti nuk i vë re, pasi ke përshtypjen se ajo bukuri aty po lëviz dhe është pjesë organike e masës së njerëzve që ka ardhur për ta parë. Michelangelo ka arritur të kthejë mermerin e ftohtë në një qenie të gjallë njerëzore – në një qenie të përsosur njerëzore.   

Mahnitja ime e dytë me Mikelanxhelon ishte në Vatikan – por jo me Qelën Sistine. Ndoshta për shkak të njerëzve të shumtë përreth, tensionit që krijonin policët që vërtiteshin si të ndërkryer dhe një zë nervoz dhe i ashpër që kërkonte me ngulm qetësi dhe mosshkrepje aparatesh fotografikë, unë nuk arrita ta shijoj si duhet atë kryevepër që zbukuron tavanin e Qelës. Detajet e saj i kam pare shpesh në albume dhe në Internet, përmbajtjen e saj e njoh. Por nuk mund të them se e kam përjetuar emocionalisht si vepër arti.  

Ajo që më la përsëri pa frymë ishte një tjetër skulpturë tjetër kryevepër e Mikelanxhelos, “Pieta”.

Mikelanxhelo - Pieta, Bazilika e Shën Pjetrit, Vatikan

Diku në krahun e djathtë në hyrje të Bazilikës së Shën Pjetrit, Pieta nuk tërhiqte edhe aq shumë vizitorë – të paktën jo aq sa duhej të tërhiqte për vlerat e saj. Te unë ajo pati të njëjtin efekt si edhe Davidi.

Ndërkohë që Davidi e merr temën nga mitologjia e Testamentit të Vjetër, Pieta i drejtohet mitologjisë së Testamentit të Ri. Skulptura pasqyron çastin kur Maria mban në prehër trupin pa jetë të Krishtit, shpirti i të cilit ka fluturuar në qiell për t’u bashkuar me të atin, ose me vetveten – Zotin. Skulptura e Mikelanxhelos është një kryevepër në çdo milimetër të saj. Ajo që të bije në sy është kontrasti midis trupit pa jetë të Krishtit, dhe shprehjes emocionale të Maries. Nëse Davidi përfaqëson jetën njerëzore dhe të mahnit me gjallërinë e tij, trupi i pajetë i Krishtit të mahnit me mungesën e jetës. Ndërkohë, figura e gjallë në atë skulpturë, Maria, nuk kontraston aspak me lëvizje energjike, apo me emocione të forta. Ajo kontraston me një shprehje dëshpërimi të lehtë, nënshtrimi ndaj fatit, keqardhje, hutimi. Nëse dikush ka lindur një fëmijë që mendon se është fëmija e zotit, nëse e ka rritur dhe adhuruar gjithë jetën atë fëmijë si fëmijën e zotit, dhe nëse vjen një ditë që shpirti i kësaj fëmije do t’i kthehet zotit dhe nënës do t’i mbetet në dorë vetëm trupi pa jetë i tij, atëherë pikërisht kjo do të ishte shprehja e nënës. Te “Pieta” Mikelanxhelo është gjenial në konceptim dhe në realizim. Konceptimi është jashtëzakonisht i guximshëm, revolucionar, ndërsa realizimi i përsosur, i paarritshëm.

Oruell shpjegon “1984

Oruell shpjegon “1984

Në 1944, tre vjet para se të shkruante dhe pesë vjet para se të botonte ‘1984’, Xhorxh Oruell ka hartuar një letër në të cilën jep detaje mbi bazën e romanit të tij të madh. Letra, që paraljmëron rrezikun e shteteve policore që “do të thonë se dy edhe dy bëjnë pesë“, është ribotuar në librin ‘Xhorxh Oruell: Jetë në Letra’, redaktuar nga Piter Davison dhe botuar nga Liveright.

Drejtuar Noel Willmett

18 Maj 1944
10a Mortimer Crescent NW 6

I dashur Z. Willmett,

Ju falenderoj shumë për letrën që më dërgonit. Ju pyesni nëse totalitarizmi, adhurimi i udheheqësve e të tjera janë vërtet dukuri në rritje dhe sillni si shembull faktin që ato nuk janë edhe aq të dukshme në këtë vend apo në SHBA.

Duhet të them se besoj, ose kam frikë se, duke marrë parasysh botën në tërësi këto dukuri janë në rritje. Nuk ka dyshim se Hitleri do bjerë shpejt, por ama në kurriz të forcimit të (a) Stalinit, (b) milionerëve Anglo-Amerikanë dhe (c) një morie fyhrerash të vegjël të tipit të de Golit. Të gjithë lëvizjet kombëtare, kudoqofshin, duke përfshirë edhe ato që i kundërvihen dhunës gjermane, duken sikur po marrin forma jo-demokratike dhe po grumbullohen rreth ndonjë fyrheri supernjeri (Hitleri, Stalini, Salazari, Franko, Gandi, De Valera, e një mori shembujsh të tjerë të ngjashëm) dhe duket se e kanë tepër për zemër teorinë se qëllimi justifikon mjetin. Në të gjithë botën vihet re një lëvizje drejt ekonomive të përqëndruara, të cilat mund edhe të kenë një farë ecurie në kuptimin ekonomik, por nuk janë të organizuara në mënyrë demokratike dhe kanë prirjen të mbështesin një sistem kastash. Këtyre iu bashkangjiten tmerret e nacionalizmit emocional dhe një prirje për të mos besuar ekzistencën e të vërtetës objektive, sepse të gjithë faktet duhen shtrembëruar për t’iu përshtatur fjalëve dhe parashikimeve të fyrherave të pagabueshëm. Në një farë mënyre historia ka rreshtur së ekzistuari, që do të thotë se nuk ka diçka që të shihet si histori e kohës sonë e pranuar nga të gjithë, ndërkohë që shkencat e sakta do të rrezikohen në çastin kur makina ushtarake nuk do të jetë më e interesuar për zhvillimin e tyre. Hitleri mund të dalë e të thotë që luftën e filluan çifutët dhe, po arriti të mbijetojë, kjo do të kthehet në histori zyrtare. Ai nuk do të thotë që dy edhe dy bëjnë pesë, sepse për interestat e, le të themi, balistikës, atij do t’i duhet të bëjnë katër. Por nëqoftëse bëhet realitet ajo botë që unë e kam frikë, një botë me dy apo tre supershtete që e kanë të pamundur të pushtojnë njëri-tjetrin, dy edhe dy mund të bëjnë pesë, nëqoftëse do t’i vijë për shtat fyrherit. Me ç’po shoh unë, ne ia kemi hyrë mirë kësaj rruge megjithëse, natyrisht, procesi është i kthyeshëm.

Sa për të imunitetin relativ të Britanisë dhe SHBAsë, çfarëdo që mund të thonë pacifistët e të tjerët, ne nuk kemi kaluar ende në totalitarizëm dhe kjo është një simptomë shpresëdhënëse. Siç e kam shpjeguar edhe në librin Luani dhe Njëbrirëshi, unë kam besim të thellë te anglezët dhe te aftësia e tyre për ta përqëndruar ekonominë pa cënuar lirinë. Megjithatë, duhet të kemi parasysh që Britania dhe SHBA nuk janë vënë në provë, ato nuk kanë njohur humbje ose vuajte të skajshme, dhe ka edhe shenja të këqija për të barazpeshuar të mirat. Si fillim mund të thuhet që ndihet një mospërfillje e përgjithshme për rënien e demokracisë. Për shembull, a e keni vënë re që në Angli sot nuk voton asnjeri nën moshën 26 dhe se duket qartë që një masë e medhe e njerëzve të kësaj grupmoshe as që e çajnë kokën? Së dyti është fakt që intelektualët kanë këndvështrim më totalitar se njerëzit e zakonshëm. Inteligjenca angleze në tërësi e kundërshton Hitlerin, por këtë e bën vetëm në kurriz të pranimit të Stalinit. Shumica e tyre janë më se të hapur për metoda diktatoriale, për polici të fshehtë, për falsifikime të vazhdueshme të historisë, etj. me kusht që këto të jenë në interesin ‘tonë‘. Ç’është e vërteta, deklarimi që ne në Angli nuk kemi lëvizje fashiste do të thotë që hë për hë rinia po e kërkon fyrherin diku tjetër. Nuk mund të jesh i sigurt që kjo s’ka për të ndryshuar, siç nuk mund të jesh i sigurt as që pas dhjetë vjetësh njerëzit e thjeshtë nuk do të mendojnë njëlloj si intelektualët e sotëm. Shpresoj që kjo të mos ndodhë, madje kam edhe një besim që kjo s’ka për të ndodhur, por po qe se ndodh atëherë do të jetë me pasoja. Nëse dalim e themi që gjërat bëhen për të mirë, dhe nuk arrijmë ta vemë gishtin te shenjat e liga, atëherë s’bëjmë gjë tjetër veçse ndihmojmë afrimin e sistemit totalitar. 

Ti më pyet që, po qe se mendoj që bota është e prirur drejt fashizmit, atëherë përse e mbështes luftën. Është thjesht zgjedhje mes të këqijash – dhe besoj se të gjitha luftërat kështu janë. Unë e njoh imperializmin britanik aq sa të mos e pëlqej atë, megjithatë kundër nazizmit ose imperializmit japonez do ta mbështesja atë si të keqen më të vogël. Po kështu, do të mbështetja BRSS kundër Gjermanisë sepse mendoj që BRSS nuk do të arrijë t’i shpëtojë të kaluarës së vet dhe të ruajë dot idetë origjinale të revolucionit për t’u kthyer në një fenomen më shpresëdhënës se sa Gjermania Naziste. Mendoj, dhe kam menduar kështu që kur filloi lufta, diku në 1936, se çështja jonë është më e mirë, por ne duhet të vazhdojmë ta përmirësojmë atë, dhe kjo nënkupton kritikë të vazhdueshme.

Juaji Sinqerisht,
Geo. Orwell