Nacionalizmi kanadez

Deri përpara disa kohësh shprehja nacionalizëm kanadez mund të tingëllonte në kufijtë e të pakuptimtës. Nëse do ta dëgjoje apo lexoje, me siguri do të buzëqeshje, si me një shaka të lehtë. Ndërsa tani atë e sheh të gjallëruar kudo. E sheh në shitore, te fytyrat e njerëzve që kontrollojnë etiketat e mallrave për t’u siguruar se nuk janë prodhuar në trampland; e lexon çdo ditë në komentet e gazetave, radios dhe televizionit; e has në median sociale dhe, padyshim, te politikanët e çdo niveli dhe çdo orientimi. Puna ka arritur der në atë pikë se nuk çuditesh kur sheh në një sallë koncerti të Brajën Adams pesëdhjetë mijë vetë të ngritur në këmbë që shoqërojnë me sa zë kanë vargjet “Nuk bëhemi kurrë shteti pesëdhjetëenjë.” Pavarësisht vrullit, nacionalizmi kanadez nuk çfaqet kurrësesi me atë formën e shëmtuar shoviniste që ul të tjerët përreth për të ngritur veten, nuk ka të bëjë fare me synime territoriale apo dominuese dhe nuk pretendon kurrsesi superioritetit apo supremacy të një kombi ndaj një tjetri. Nacionalizmi kanadez është forma më logjike e nacionalizmit, nëse mund të ekzistojë diçka e tillë. Është thjesht shprehja me mirësjellje por shumë qartë dhe prerë e vendosmërisë së një grupi njerëzish për të ruajtur të paprekur vlerat e tyre të përbashkëta dhe për të mbrojtur ekonominë e shtëpisë së tyre të përbashkët. Nëse ka ndonjë kuptim që një grup i caktuar njerëzish t’a quajnë veten komb, apo shtet, apo bashkësi, ky kuptim do të ishte vetëm brenda kornizës së përpjekjeve për të ruajtur një paketë vlerash kulturore, shoqërore, morale për të cilat kanë rënë dakord që t’i pranojnë si të tyret, dhe për të siguruar nivelin më të mirë ekonomik të mundshëm si bashkësi. Prej kohësh kanadezët janë bërë të vetëdijshëm për këtë funksion të kombit (nacionit) të tyre dhe përpiqen që brenda këtij funksioni të ruajnë dhe përmirësojnë shtetin dhe qeverisjen. Deri para shumë pak kohësh kjo përpjekje ishte thjesht pjesë organike e jetës normale të çdo qytetari të Kanadasë. Askush nuk ndjente nevojën të tundte flamurin, të këndonte në kupë të qiellit himnin kombëtar, të hidhte e të priste parrulla e përbetime patriotike, apo t’i tregonte dhëmbët ndokujt tjetër. Me të vetmin fqinj tokësor, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ata kanë vendosur një kufi të caktuar me vizore që në vitin 1814, duke shmangur krejtësisht mundësinë e cicmiceve territoriale. Prej dy shekujsh e ca ata shkëmbenin me ta në mënyrën më paqësore dhe të mirëkuptueshme të mundshme gjithçka që mund të shkëmbenin – mallra, kulturë, njerëz, teknologji, shkencë. Për kanadezët Amerika shihej fqinji i vetëm, i pasur, i zhurmshëm, por shumë i afërt – pak a shumë si të kesh ngjitur me shtëpinë kushëririn e parë. Për amerikanët, ose atë pjesë të tyre që e kishin idenë se ekzistonte Kanadaja, kjo ishte vendi i njerëzve të ngjashëm me ta, që flisnin të njëjtën gjuhë, vetëm se më të sjellshëm dhe më fjalëpakë. Fqinjët shkonin shumë mirë me njeri-tjetrit, aq sa “acarimet” më të mëdha, ato “historike” përbëheshin nga ndonjë president që e quante kryeministrin kanadez “asshole” (trap), dhe me këtë të fundit që përgjigjej duke thënë: “më kanë sharë shumë më keq burra më të mirë.” Ose me kërkesën, pas 11 shtatorit 2001 të administratës amerikane për të vendosur kalimin e kufirit me pasaporta, sepse deri përpara asaj date mund të kaloje edhe duke treguar thjesht patentën e makinës. Deri ditën që në Shtëpinë e Bardhë hyri një njeri i ç’ekujlibruar që filloi të përrallisë për aneksim të Kanadasë, të ndërrojë emra detesh e liqenesh dhe të luajë bursën e tarifave për të mbushur xhepat e veta dhe për të larguar vëmendje nga skandalet e veseve të tij. Kam një ndjenjë trishtimi për kanadezët që janë të detyruar të çfaqin një anë të tyre që në rrethana të tjera do të kishin parapëlqyer ta mbanin të fshehur – nacionalizmin, patriotizmin. Por ç’të bësh – njerëzit duan të mbijetojnë. Të paktën në Kanada nacionalizmi ka pamje dinjitoze.

Atdheu nuk je ti

Në vend që të organizojë mbledhje me emra bombastikë në Pallatin e Kongreseve, qeveria shqiptare do të bënte mirë të tregonte një minimum përgjegjësie për shtetasit e vet që jetojnë jashtë kufirit të Republikës së Shqipërisë. Sepse, para të gjithash, ne nuk jemi lopë, aq më pak lopa juaj.

Ajo që quhet diasporë është parë tradicionalisht nga ata që qeverisin Shqipërinë si lopë që duhet mjelë sa herë kujtohen ose kanë nevojë për të mjelë financiarisht dhe politikisht. Për krerët egocentrikë dhe të papërgjegjshëm që kanë drejtuar atë vend ndoshta që prej krijimit të tij, diaspora është një tufë mjeranësh që hyjnë në punë vetëm për të pompuar euro dhe dollarë drejt vendit duke lehtësuar disi nivelin e varfërisë, për ndonjë investim kur ua mban xhepi ose kur kanë ndonjë pare të pisët për të pastruar dhe, nëse është e mundur, për të “lobuar” imazhin dhe politikat idiote të diktatorucëve që si qëllim të vetëm kanë pasur zgjatjen e kohë-mbajtjes së prapanicave të tyre ngjitur pas karriges.

Ata që drejtojnë në Shqipëri duhet ta kenë të qartë që të gjithë shtetasit shqiptarë që janë larguar nga vendi e kanë bërë këtë jo për të kërkuar mundësi më të mëdha për t’iu shërbyer atyre apo kujtdo tjetër, por për një jetë më të mirë. Sakrifica e paimagjinueshme e zhvendosjes nga vendlindja kryhet vetëm si pasojë e një presioni të jashtëzakonshëm. Duke përjashtuar një përqindje të vogël profesionistësh që kanë ikur me oferta pune, pra për interesa karriere, shumica dërrmuese e milionave të larguarve janë nisur drejt të panjohurës dhe pasigurisë, të bindur se ato – e panjohura dhe pasiguria – janë më të mira se ajo që linin pas, mizerja ekonomike, mungesa elementëve më elementarë të jetesës, kufizimi i lirisë, korrupsioni në çdo nivel të shoqërisë dhe veçanërisht në majë të saj, imoraliteti dhe shkelja e normave etike, pra një mjedis fare i papërshtatshëm për të përfytyruar një të ardhme për veten dhe pasardhësit. Dhe përgjegjës për këto – deprivimet ekonomike, mungesën e lirisë, korrupsionin, imoralitetin dhe mjedisin e papërshtatshëm – janë të gjithë ata që kanë drejtuar shtetin shqiptar që nga Ismail Qemal Bej Vlora deri te Ismail Qemal Bej Rama, me një doze më të lartë përgjegjësie, kuptohet, për atë që qëndron kronoligjikisht diku në mes të kësaj arradhe politikanësh të shëmtuar, diktatorin never hoxha.

Ky takëm të paaftësish (them të paaftë sepse nën drejtimin e tyre Shqipëria për mëse një shekull ka mbetur ndër shtetet më të dobët ekonomikisht, më të pambrojtur ushtarakisht, më të pazhvilluar intelektualisht dhe më të korruptuar moralisht në Evropë) nuk bën asnjë përpjekje për të ndihmuar as ata që jetojnë brenda vendit dhe as ata që janë jashtë. Duke shfrytëzuar në mënyrën më hileqare kartën e patriotizmit, ata përpiqen ta identifikojnë veten me atdheun, sundimin e tyre feudal me flamurin, krokëllimat e tyre me himnin kombëtar.

Shiheni skenën që kanë përballë përfaqësuesit e diasporës në Pallatin e Kongreseve. Dy kokët e shqiponjës njësohen me kokën e Edi Ramës e kuruar së të jetë kopje e kokës së Ismail Qemalit. Ngado përflakje e kuqe dhe e zezë. Përflakje patriotike, frymëzim dykrenar, folklorizëm i shëmtuar. Nga podium Rama duket sikur thotë: “Ju, pjesa e Lopës që keni ardhur këtu, të jeni të sigurt se po mileni për atdheun. Dhe Atdheu jam unë: Ismail Qemal Rama me dy krena.”

Nuk jam marrë me gjedh dhe bagëti, por të paktën diçka elementare e di – që të marrësh qumësht nga lopa duhet ta ushqesh. Jepi dreqit ca bar që ta kthejë në qumësht. Këta qelbësira që drejtojnë Shqipërinë as bar nuk duan të japin. Përkundrazi, e trajtojnë emigrantin si plehrë, si diçka pa vlerë, e përdhosin sa herë që iu bije rasti, pastaj lëshohen si të babëzitur për ta mjelë.

Lexoni përmbledhjet e Samitit të Diasporës: nëm, nëm, nëm. Diaspora si potencial strategjik në zhvillimin e qëndrueshëm të vendit, përfshirja e diasporës në vendimarrje, investimet dhe inovacioni, kërkimi shkencor, ndihmesa në arsim, shëndetësi, kulturë dhe roli i saj në procesin e integrimit.

S'është kujtuar njeri t’iu lehtësojë atyre që jetojnë jashtë Shqipërisë, le të themi, kryerjen e veprimeve elementare financiare apo administrative që kanë lidhje me pjesën e vendit që kanë lënë pas. Provo të hapësh dhe të mbash një llogari bankare nga larg. Ta bllokojnë kur të duash dhe duhet të heqësh picirin që ta ri-hapësh. Të kërkojnë vërtetime gjallese dy herë në vit.

Provo ta kalosh pensionin në llogari të përbashkët me bashkëshortin/bashkëshorten. Nuk e pranojnë, sepse presin që njëri të vdesë dhe tjetri të mos ketë mundësi të tërheqë nga banka apo sigurimet shoqërore paratë që kanë mbetur.

Kërko të marrësh pensionin që të takon. Të nxjerrin ujin e zi. Le të tjerat, por kanë kaluar edhe një ligj arbitrar që iu mohon pensionin të gjithë atyre që kanë kontribuar më pak se 15 vjet. Duket si ligj i projektuar posaçërisht për emigrantët, për të mos lejuar me mijëra prej tyre që janë larguar pasi kanë punuar për vite në atdhe të marrin pjesën e parave që e kanë investuar. Ku shkon kontributi i tyre për pensionin gjatë këtyre viteve? Në xhepat e qeverisë hajdute. Përderisa pensioni i punonjësve varet nga kontributi, edhe një muaj të kesh punuar, të takon ta marrësh atë, qoftë edhe dhjetë qindarka në muaj.

Përveç ca veprimeve elementare për nxjerrjen e certifikatave, ajo platforma mizerabël e-Albania e reklamuar me aq fishekziarre si fjala e fundit e teknologjisë elektronike nuk vlen për asgjë. Emigranti shqiptar ka vështirësi për të nxjerrë një kartë identiteti apo një pasaportë.

Asnjë institucion i asnjë qeverie shqiptare nuk ka bërë ndonjë studim të saktë për të përcaktuar se ku i ka shtetasit shqiptarë. Nuk po flas as për folklorizma nacionaliste, etnicitete, plisa e xhubleta dhe hamendësime nacionaliste. Po flas për statistika mbi qytetarët që mbajnë nënshtetësi shqiptare. Ka vende në botë që nuk pranojnë dyshtetësi. Nëse një shqiptar në diasporë për një arsye apo një tjetër e ka lënë nënshtetësinë shqiptare, ai ose ajo nuk është më shtetas shqiptar. Pra, a ka të dhëna shteti shqiptar se ku dhe në çnumër i ka shtetasit e vet në botë? A ka marrë mundimin të studiojë se cilat janë problemet e tyre aty ku janë? A i ka pyetur ndonjëherë se cilat janë nevojat e tyre në lidhje me Shqipërinë?

Zero. Vetëm i numërojnë si bagëtitë kur hyjnë e dalin në Shqipëri për pushime, sa për të fryrë statistikat e turistëve që vizitojnë vendin.

Natyrisht, faj kanë edhe ata shqiptarë emigrantë që bëhen prè e shqiponjës me dy koka Rama-Rama, ata që kujtojnë, ose i mbushin mendjen vetes dhe të tjerëve që po i shërbejnë atdheut, kur në fakt e lejojnë veten të milen si lopë nga diktatoruci i rradhës.

Unë nuk di kush e ka mbushur atë sallën e Pallatit të Kongreseve në Tiranë, por di të them që s’kam pikën e respektit për ta. Ata nuk më përfaqësojnë mua.

Sa për kokat e diktatorucëve që mbushin ekranet e mëdha, ata nuk e zëvendësojnë kurrë shqiponjën dykrenare. Ata nuk janë as koka e shqiponjës dhe as atdheu. 

"Fundi" i Kanadasë

Nuk besoj se ka njeri që ta shoqërizojë një emër si Isa Belshi* me krijimin e Dominionit të Kanadasë. Me përjashtimin tim, kuptohet. Por unë kam arsyet e mia. Historinë e Kanadasë e jap mësim për imigrantët që prej 27 vjetësh dhe Isa Belshi ka qëlluar të jetë një prej nxënësve të mij. Ndër të paktët shqiptarë, në morinë e të porsaardhurve nga të katër anët e botës, ai u ul në klasën time ndoshta 20 vjet të shkuara. Djalë i sjellshëm, krejt normal, të cilin edhe mund ta kisha harruar po të mos më ishte ngulitur në mendje një episod paksa i veçantë.

Një ditë, kur iu kisha dhënë nxënësve një detyrë klase, e dëgjoj që shkëmbente fjalë me një vajzë nga Irani ulur pranë tij.

“Ti e ke emrin Isa?” e pyeti ajo.

“Ajze,” e korrigjoi ai. “Shkruhet Isa, por shqiptohet Ajze.”

“Ti je shqiptar,” nguli këmbë vajza. “Nuk ka asnjë kuptim që shqiptarët ta shqiptojnë Ajze. Ti je shqiptar dhe nga emri duhet të jesh musliman. Nuk ka asgjë të keqe të pranosh që quhesh Isa.”

“E di,” tha Isai. “Por unë quhem Ajze. Nuk jam musliman.”

Kaq. Disa muaj më vonë Isai mbaroi punë me kurset e anglishtes dhe vazhdoi jetën.  M’u kujtua para disa ditësh kur i pashë emrin në një koment në fejsbuk në përkrahje të postimit të një miku të përbashkët. Postimi dhe komentet vërtiteshin rreth një nisme të bashkisë së Torontos për të administruar katër shitore eksperimentale që do të synojnë t’i mbajnë çmimet e ulura për nevojtarët. Si çdo përpjekje në ndihmë të të varfërve dhe pa leverdi për të pasurit, kjo i kishte shqetësuar shumë disa të djathtë shqiptarë, duke përshfirë edhe Isain. Ata kishin gjetur rastin të shprehnin përsëri shqetësimin se Kanadaja “ka marë fund”, “e ka mbytur komunizmi”. Shtetëzimi i shitoreve nga bashkia e Torontos për ta shënon fundin e iniciativës së lirë kapitaliste dhe nuk do të jetë e largët dita kur ushqimi të shpërndahet me tollona.

Si mësues i gjuhës dhe kulturës kanadeze për imigrantët u ndjeva keq. Dukshëm nuk kisha qullosur gjë me edukimin e Isait. Ja çfarë nuk kisha arritur t’i mësoja atij:

Kanadaja u krijua si dominion i pavarur më 1 korrik 1867, por mënyra se si ajo do të qeverisej kishte filluar të praktikohej në kolonitë britanike që në gjysmën e parë të shekullit të 19të dhe, ndoshta edhe më herët. Në Kanadanë e Epërme dhe atë të Ulët (sot Ontario dhe Kebek) që u bënë baza e shtetit të ardhshëm, kishte kohë që funksiononte sistemi i përfaqësimit në qeverisjen e përgjegjëshme (responsible government). Në atë kohë votonin vetëm meshkujt e bardhë dhe do të duheshin përpjekje për ta bërë demokracinë më gjithëpërfshirëse kur të drejtën e votës e fituan edhe “racat” e tjera, aborigjinalët, gratë dhe, së fundi, gjithë qytetarët kanadezë mbi moshën 18 vjeç.

Ligji Britanik për Amerikën e Veriut (British North America Act) parashikonte edhe strukturën e shtetit të sapokrijuar, që fillimisht u quajt Dominion of Canada. Sipas tij, Kanadaja ishte (dhe është) monarki kushtetuese dhe shtet federal, në të cilin përcaktohen qartë të tre nivelet e pushtetit – federal, provincial/territorial dhe bashkiak.

Shtet federal do të thotë që njësitë përbërëse (provincat dhe territoret) kanë pavarësi ligjëvënëse dhe qeverisës. Shteti federal ka përgjegjësi të caktuara, si mbrojtjen, marrëdhëniet me jashtë, tregëtinë ndërkombëtare, qytetarinë, ndërsa pushtetet provinciale/territoriale mbulojnë arsimin, shëndetësinë, zhvillimin ekonomik, autostradat. Bashkitë merren me mirëmbajtjen e rrugëve dhe parqeve, urbanistikën, emergjencat, mbledhjen e mbeturinave, zjarrfikësat, etj.

Të tre nivelet kanë organe ligjvënëse dhe qeverisëse në fushat përkatëse. Edhe bashkitë kanë të drejtë të nxjerrin ligjet që në anglisht quhen “by-laws”. Ndërsa zgjedhjet për në parlamentin federal dhe ato provinciale/territoriale bëhen kryesisht në bazë partish, në pushtetin lokal nuk janë të lejuar të kandidojnë partitë. Përkundrazi, kandidatët për kryetarë dhe këshilltarë bashkie nuk kanë lidhje apo mbështetje partiake.

Partitë që marrin pjesë në zgjedhjet provinciale ndryshojnë nga partitë federale, pavarësisht përkimeve në orjentim dhe emërtim (liberale, konservatore, NDP, të gjelbër) dhe janë të pavarura nga njëra-tjetra. Kreu i një partie federale nuk ka ndikim mbi partinë e provincës që mund të ketë të njëjtin emërtim apo orjentim. Një shembull konkret është mospërputhja në mendime (deri në përplasje) midis kreut të partisë konservatore në Ontario, njëkohësisht edhe Kryeministër i Ontarios dhe kreut të partisë konservatore të Kanadasë.

Çka shkruajta mund të gjenden të përmbledhura në një tekst që përdoret për marrjen e provimit të qytetarisë kanadeze të titulluar Zbulo Kanadanë (Discover Canada) me të cilin të porsaardhurit në Kanada mësojnë për procedurat e votimit, historinë, simbolet dhe institucionet demokratike të vendit, gjeografinë dhe të drejtat e detyrimet e qytetarëve.  Prej më se 27 vjetësh jap mësim për imigrantët dhe e shoh si të domosdoshme sepse shpjegon pjesë të kulturës që atyre iu nevojiten për t’u integruar.

Ndërsa gjeografia, përbërja e popullsisë, ekonomisë dhe, deri diku, historia e vendit priten me kurreshtje dhe dëshirë për të mësuar, pjesa e kulturës qytatare, mënyra se si funksionon shteti, si zgjidhet qeveria, cilat janë institucionet demokratike etj., është pak më e vështirë për t’u përcjellë. Një pjesë kanë interes të dëgjojnë dhe të mësojnë, ndërsa te të tjerët mbizotëron skepticizmi.

Veçanërisht imigrantë që vijnë nga diktatura të konsoliduara ose ish diktatura të tejzgjatura të ndjekin me një buzëqeshje paksa ironike sikur duan të të thonë: Vërtet i beson ti këto gjëra? Për ta, ideja e qeverisjes vertikale nga lartë poshtë dhe koncentrike (nga qendra në periferi) është e ngulitur aq thellë në vetëdije, saqë e kanë të pamundur të përfytyrojnë apo të pranojnë ekzistencën e mënyrave të tjera të organizimit të pushtetit.

Ky lloj imigranti e ka të vështirë të integrohet sepse nuk arrin ta kuptojë dhe nuk pranon ta kuptojë si funksionon realisht një vend demokratik. Për ta gjithçka duhet të operojë me praktikat e diktaturave ose post-diktaturave, ku ai që është në krye kontrollon të gjitha qelizat e jetës së vendit.

Në Kanada politikat, ligjet dhe masat e bashkisë së Torontos nuk kanë lidhje me çfarë bën provinca e Ontarios dhe, aq më pak, me çfarë bën gjithë vendi. Ato vlejnë vetëm për qytetin e Torontos, asnjë centimetër më tej. Nuk mund të nxjerrësh përfundimin se Kanadanë e ka pushtuar komunizmi ngaqë bashkia e Torontos po merr një nismë të cilën ti nuk e pëlqen.

Pikërisht këtë nuk kam arritur t’i mësoj Isait kur ka qenë nxënësi im. Prandaj ndihem fajtor.

Më duket se nuk i kam shpjeguar si duhet edhe se rivalitetin midis partive politike kanadeze nuk mund të shpjegohet me termat banalë të rivalitetit politik në Shqipëri si luftë midis komunistëve dhe anti-komunistëve. T’i kisha bërë të qartë se kush e sheh Partinë Liberale kanadeze si parti komuniste nuk ka kuptuar asgjë nga politika kanadeze.

Partia Liberale për të cilën “të djathtët” shqiptarë në Kanada janë të bindur se po i sjell komunizmin vendit, ka qenë në pushtet 85 nga 100 vjetët e shekullit të 20të dhe 15 nga 26 vjetët e këtij shekulli. Në të gjithë historinë e saj Kanadaja është drejtuar më tepër nga Liberalët se sa nga Konservatorët duke qenë dhe mbetur vend kapitalist. Programet e saj sociale janë pjesë e funksionimit si shtet kapitalist dhe nuk ia ndërrojnë natyrën sistemit.

Këto janë fakte historike të vendosura dhe të përcaktuara përpara se Isai dhe shokët e tij të djathtë shqiptarë të mbushin formularët për të imigruar në Kanada.

Duke mos njohur traditën e demokracisë kanadeze, disa të djathtë shqiptarë, por edhe të tjerë imigrantë të paintegruar, kanë një përfytyrim shumë të gabuar të rivalitetit politik këtu. Atyre iu duket sikur gjithçka duhet të jetë e acaruar, konfliktuale, sikur palët e urrejnë njëra-tjetrën, sikur njerëzit duhet të rrëmbejnë sa më parë shishet e vajgurit e fishekziarët dhe të dalin shesheve për t’iu vënë zjarrin ndërtesave qeveritare. Të nxitur paksa në imagjinatën e tyre edhe nga zhvillimet e këtyre 15 vjetëve të fundit në Shtetet e Bashkuara, ata kujtojnë se janë në mes të një lufte politike për jetë a vdekje midis forcave kundërshtare që duan ta zhdukin njëra-tjetrën nga faqja e dheut.

Pavarësisht se çfarë ndodh në nivel federal në Shtetet e Bashkuara, Kanadaja ka ditur të ruajë gjakftohtësinë dhe të mbajë të paprekur institucionet demokratike. Dy forcat politike kryesore në Kanada kanë më shumë gjëra të përbashkëta me njëra-tjetrën, se sa çështje që i ndajnë. Në planin ekonomik, konservatorët janë më të kujdesshëm me shpenzimet dhe dijnë të menaxhojnë më mirë, ndërsa liberalët janë më dorëloshuar. Por të dy partitë janë krejtësisht kapitaliste dhe mbështesin, ose mbështeten nga biznesi i madh, gjë që mund të mos jetë edhe aq e favorshme për vendin. Forca e tretë politike, NDP (Partia e Re Demokratike) është më majtas; i mëshon programeve sociale dhe interesave të shtresave më të varfëra, kryesisht të rinjve, por ata nuk kanë qeverisur ndonjëherë në shkallë federale. Partia e Kebekut ndjek interesat e provincës së vet, ndërsa të tjerët, të gjelbrit apo të pavarurit janë shumë pak në numër dhe nuk kanë ndonjë ndikim.

Me këto nuk dua të them që çdo gjë në Kanada shkon si në vaj. Demokracia është udhëtim, nuk është destinacion. Për mendimin tim, sot vendi vazhdon të ndjejë pasojat e keq-qeverisjes për një kohë të gjatë nga një kryeministër i paaftë si Xhastin Trudo. Këtyre iu janë shtuar edhe politikat e paparashikueshme nga fqinjët jugorë, lufta në Iran dhe kriza energjitike botërore. Kanadezët kanë mendime të ndryshme për një sërë çështjesh ekonomike, politike dhe shoqërore. Por mospajtimet në mendimet për mënyrën e zgjidhjeve të problemeve nuk çojnë në konflikte të ashpra.

Politikanët e partive të ndryshme në parlament kanë marrëdhënie normale dhe mirësillen me njëri-tjetrin. Nuk bëhet fjalë për sulme personale apo për fyerje.**

______________________________________

* Emri është paksa i modifikuar për arsye etike.

** Në videon që kam vënë për të ilustruar shkrimin janë tre figura që përfaqësojnë tre pushtetet në Kanada: Mark Karni, kryeministri liberal i Kanadasë, Dag Ford, kreu konservator i provincës së Ontarios, dhe Olivia Çau, kryetarja e Bashkisë së Torontos. Çau nuk përfaqëson asnjë parti, megjithëse është e veja e ish-kryetarit të partisë NDP dhe ka qenë vetë përfaqësuese në parlamentin federal. Konservatori Dag Ford dhe kryeliberali Mark Karni kanë marrëdhënie shumë të mira me njëri-tjetrin. Dag Ford nuk e ka fort për zemër Olivia Çaun. Sidoqoftë, siç duket edhe në video, të tre dijnë të sillen në mënyrë të qytetëruar në publik. Dag Ford i drejtohet Karnit: “Për pak piva nga gota jote.” Ky i përgjigjet: “Nuk e kam prekur”. “Mirë,” thotë Ford. “Po pi një gllënjkë. Shpresoj të mos më kthejë në liberal.” Të tre qeshin.  

Indignity, a Life Reimagined në Toronto

Duhet të ishin të paktën 250 vetë që, pa marrë parasysh -20C dhe trafikun e rënduar, kishin mbushur dje një nga sallat Librarisë Publike të Torontos për të ndjekur bisedën me Lea Ypin, titulluar: “Indignity, a Life Reimagened”, drejtuar nga Sanxhai Ruparelia, Profesor në Universitetin e Torontos. Kishte shqiptarë, por kam përshtypjen se shumica e të pranishmëve ishin nga qarqet akademike të Torontos. Mundësia për të ndjekur bashkëbisedimin me një autore të përkthyer në 35 gjuhë nuk i jepet çdo ditë as lexuesve kanadezë. Nuk e kam përfunduar ende së lexuari “Indignity”, prandaj nuk do të jap mendim për të. Kam lexuar “Të Lirë” dhe ndoqa veprimtarinë e mbrëmshme që më pëlqeu dhe kam përshtypjen se për këtë jam në një mendje me shumicën e atyre që ishin në sallë. Lea flet shpejt, saktë, pa rrëshqitur nga tema, pa iu shmangur pyetjeve dhe është bindëse. Duhet ta ndiqje me shumë vëmendje sepse shumë nga ato që thoshte nuk ishin të lehta për t’u procesuar – të paktën flas për veten, me njohuritë sipërfaqësore të filozofisë. Mund të jem i gabuar, por kam përshtypjen se shumë nga ata që e sulmojnë (në shqip) nuk i kuptojnë mirë ato që thotë dhe shkruan Lea Ypi. Nuk them se duhet të pajtohesh medoemos me idetë apo qëndrimet e saj. Por nuk mund ta mohosh që Lea Ypi operon në një nivel intelektual disi më të lartë (për të qenë sa më i butë) se mediokriteti i turmave që nuk lexojnë dot më shumë se pesë rreshta në ekranin e celularit dhe që i vërsulen për motive që kanë shumë pak lidhje me thelbin e ideve të saj. Lea është autore dhe bashkautore e librave të tjerë filozofikë, por me “Të lirë” dhe Të poshtëruar” ajo ia ofron vështrimin e saj filozofik një lexuesi më të gjerë. Unë e kuptoj këtë si ftesë që i bën lexuesit të gjerë për t’u futur në një përmasë mendimi paksa më abstrakte, më të thellë se sa ato cic-micet me të djathtë e me të majtë që kanë përmbytur sferën e diskutimit shoqëror në shtypin dhe rrjetet sociale shqip. Lea është profesoreshë filozofie në London School of Economics, një nga institucionet akademike më prestigjioze në botë. Le të përfitojmë nga dëshira e saj për të edukuar dhe, veçanërisht nga fakti që ajo mund ta kryejë këtë mision edhe në shqip.

Toleranca e kompromisit zero

Në përgjigje të ftesës së mikut tim Nador Bakalli për diskutim, po postoj tre pjesëza të shkurtra që në fakt i përkasin një shkrimi. Pavarësisht formës debatuese, u vura të shkruaj sepse problemet e trajtuara janë të gjera dhe të rëndësishme.

Më 12 janar, Nadori postoi pjesë nga intervista që ai ka dhënë televizionit Syri, të shoqëruar me një paraqitje të shkurtër të cilit unë i vura këtë koment: “Mbase duhet të marrësh frymë thellë dhe të shkosh edhe mundësinë që je gabim këtë rradhë.”

Nadori u përgjigj duke më ftuar të sqaroja se çfarë mendoj unë se është gabim dhe se është i hapur për debat. Po përgjigjem.  

1.       Gabime dhe kundërthënie në status

Në statusin statusin e shkurtër të Nadorit ka disa thënie që kundërshtojnë njëra tjetrën.

Për shembull, deklarata e tij e prerë “Jam njeri thellësisht tolerant” bije në kundërshtim me titullin e statusit “zero kompromis në caktimin e zotit”. Pa hyrë në diskutim për të gjetur se cilin zot kërkon të caktojë Nadori, në çfarë kapaciteti kërkon ta caktojë dhe përse nuk i lejon të tjerët që të ndërhyjnë në caktim, shprehja “zero kompromis” tregon mungesë të plotë tolerance.

Një tjetër thënie që bije në kundërshtim me deklaratën “Jam njeri thellësisht tolerant” është “Familja dhe shoqëria ndërtohen mbi realitetin e burrit dhe gruas. Nuk ka asgjë të ndërmjetme apo përtej këtij realiteti!” Nëse hiqet në mënyrë absolute mundësia e diskutimit të asaj që thuhet, atëherë nuk bëhet fjalë për tolerancë.

Nga ana tjetër deklarimi “…imponimi i ideologjive mbi shoqërinë nuk është diçka që mund ta pranoj”, bije drejtpërdrejt ndesh me thelbin e asaj që Nadori po bën vetë. Si aleat i  Koalicionit Shqiptar Pro Familjes dhe Jetës[ii], Nadori është pjesë e një fushate për të imponuar ideologjinë fetare mbi legjislacionin e shtetit laik shqiptar. Këtë e shpall qartë në pasazhin e shkurtër të intervistës që ka postuar: Sipas besimit tim, unë besoj se ka burrë dhe ka grua…”Pra, qëndrimi rrjedh nga ideologjia, feja në të cilën ai beson verbërisht. Duket e çuditshme të thuash në këtë rast: “…imponimi i ideologjive mbi shoqërinë nuk është diçka që mund ta pranoj”. Është njëlloj si të thuash: Unë nuk mund ta pranoj atë që bëj unë.

2.       Gabimi në konceptimin e familjes ose Për cilën familje e ka fjalën Nadori?!

Nadori flet për familjen e përcaktuar nga Zoti. Edhe pastori ungjillor i koalicionit flet për familjen e përcaktuar nga Zoti. Asnjëri nuk jep hollësi se ku dhe në çformë e kanë gjetur ata përkufizimin e familjes sipas Zotit. Nadori i përkasin dy besimeve të ndryshme, pasuesit e të cilave janë therrur historikisht me njëri-tjetrin, por që, gjithsesi, e kanë një pike takimi. Të dyja janë fe Abrahamike. Pra, me të gjitha gjasat, pika e takimit të modelit të familjes që kërkojnë edhe Nadori edhe Pastori i bije të jetë diku te Abrahami.

Sipas të vetmit burim për ekzistencën e Abrahamit (Dhiatës së Vjetër), themeluesi i feve monoteiste (Judaizmit, Krishterimit dhe Islamit), u martua me të motrën, Sarën. Hmm, nisje nuk duket shumë tërheqëse për të krijuar modelin e një familje ideale në shekullin 21. Më vonë, kur vajti në Egjipt, Abrahami ia la të shoqen ose të motrën në përdorim (prostituim) Faraonit. Nuk ka rëndësi të përpiqemi të kuptojmë se si ra aq keq në dashuri Faraoni i gjithpushtetshëm Egjiptit me Sarën 69 vjeçare sa ti paguante të shoqit/vëllait të saj si shpërblim bagëti, mall dhe skllevër, ndër të cilën edhe Hagarin. Mjafton të dijmë se sipas librit të shenjtë rreth çerek shekulli më vonë Abrahami (99 vjeç) bëri një fëmijë me skllaven, Ismailin, dhe një tjetër me Sarën (96 vjeç), Isakun. A thua Koalicioni për Familjen po kërkon të ndërhyjë në legjislacionin shqiptar për të na imponuar këtë model familjeje me inceste, prostitucion dhe skllavëri brenda familjes?

Apo duhet të ndjekim modelin e çiftit të parë, Adamit dhe Evës, që linden tre djem? Familja duket shumë e bukur, pavarësisht se njëri vëlla vrau tjetrin. Megjithatë, ka një pyetje të vogël: si u shumuan? Kush u martua me kë që të popullohej planeti? Incesti është e vetmja rrugëdalje.

Joachim Wtewael, Loti dhe të bijat, 1600

Një familje tjetër nga Dhiata e Vjetër, ajo e Lotit me dy vajzat e tij, na jep si shembull të tjera bukurira. Loti ia ofron vajzat e tij të virgjër një turme të etur për të përdhunuar, mjafton që ata të mos prekin miqtë që i kanë ardhur atij për të bujtur në shtëpi. Megjithëse një veprim i lavdërueshëm për të mbrojtur nderin e miqve, lënia e vajzave që ta përdhunojë një turmë e egërsuar duket paksa ekstreme. Më vonë vajzat, nga ana e tyre, e dehin Lotin me alkool dhe bëjnë seks me të.

Nga Dhiata e Vjetër mund të merret si model edhe familja e mbretit të konsideruar të mençur Solomon, që kishte 700 gra dhe 300 konkubina.

Natyrisht, Nadori mund të thotë që e merr frymëzimin nga të tjera burime fetare, pavarësisht se libri që ai e konsideron të shenjtë e pranon edhe Lotin (Lutin) edhe Abrahamin (Ibrahimin). Mbase ai kërkon t’i referohet Profetit të tij, që kishte 13 gra të cilat varionin nga 56 vjeç deri në…9 vjeç. Ose librit të tij të shenjtë sipas të cilit një burrë mund të martohet me katër gra.

Ngado që ta kthesh, librat e shenjtë, fjala e Zotit në caktimin e të cilit Nadori nuk bën kompromis, nuk afrojnë ndonjë model të shëndetshëm në lëmin e familjes. Nëse Nadori nuk bën asnjë kompromis me atë që i meson feja e vet, atëherë ai po i kërkon legjislacionit shqiptar që të pasqyrojë një mendësi shoqërore të cilës i ka kaluar koha të paktën 14 shekuj të shkuara.

I vetmi shembull që mund të përputhet pak a shumë me atë “familjen e shëndoshë” që predikojnë Nadori dhe pastori ungjillor them se gjindet te familja socialiste. Në kohën e diktaturës komuniste familja konceptohej shenjtërisht midis burrit dhe gruas; nuk lejohej incesti; seksi para martese nuk dënohej, por po të të kapnin me presh në dorë, të detyronin të martoheshe; njerëzit banonin në turmë, disa kurorë brenda një banese të vogël; divorci shihej shtrembër dhe këshillat e lagjeve bënin çmos që ta dekurajonin; ndërsa homoseksualizmi dënohej me burg.

Në vija të përgjithshme Familja Socialiste është shumë më pranë asaj që koalicioni për familjen paraqet si ideal të besimit të tyre.

3.       Gabimi mbi gjinitë

“Simbas besimit tim,” thotë Nadori, “unë besoj që ka burrë, ka grua dhe nuk ka asgjë tjetër.” Kur moderator i emisionit i ndërhyn butë dhe me mirësjellje, dhe i thotë: “Prit, çështje besimi është kjo? Unë e dija që është çështje biologjie” (domethënë shkence), Nadori përgjigjet se ai po shpreh mendimin e tij. Të tjerët le ta kenë biologji.

Pikërisht për këtë i kërkoj Nadorit unë të ndalet pak dhe të mendohet se mbase ai besimi i tij i verbër që bije në kundërshtim me mendimin shkencor mund të jetë gabim. Feja i është kundërvënë historikisht shkencës, por edhe është tërhequr vazhdimisht sa herë është provuar katërcipërisht se shkenca ka pasur të drejtë dhe kur feja ka rrezikuar të tingëllojë haptazi qesharake.

“Të gjithë ata që nuk e gjejnë veten mrena binaritetit burrë edhe grua janë absolutisht subjekte të ndihmës së specilizuar për shkak të vështirësive të theksuara që kanë me shëndetin mendor,” deklaron Nadori disa sekonda më vonë në intervistë. Megjithëse prej kohësh i tejkaluar, trajtimi i njerëzve ndryshe si njerëz me të meta mendore është praktikë e përhapur në qarqet ultrakonservatore fetare. Edhe homoseksualizmi është trajtuar si sëmundje mendore nga shumë shoqëri, megjithëse të paktën 4% e popullsisë janë homoseksualë dhe parapëlqimi i tyre për seksin nuk ka të bëjë fare me shëndetin mendor.

Gjinia ka lidhje por nuk është identike me seksin. Gjinia nuk është klasifikim biologjik, si seksi, por identitet shoqëror dhe vetjak. Shoqëri të ndryshme në të katër anët e botës njohin role gjinorë që kalojnë përtej përcaktimit të thjeshtë burrë-grua. Vendasit e Amerikës së Veriut përdornin termin Dy-Shpirtra për individët që mishëronin tiparet e të dy gjinive dhe që luanin rolin e udhëheqësve shpirtërorë, kurues dhe ndërmjetës në zgjidhjen e konflikteve. Në Azinë e Jugut (Indi, Pakistan e Bangladesh), Hixhrat janë njerëz që kryejnë ritual të shenjta në dasma dhe lindje. Ndër vendasit e Meksikës, Mukset janë individë që ndonëse të përcaktuar si meshkuj në lindje, përqafojnë identitetin femëror dhe role krejt të veçanta, si kujdesi për të tjerët apo krijimtari artistike. Në Tailandë gjuhët vendase njohin të paktën 18 role të ndryshme gjinore, të cilat përshkruajnë marrëdhënie të ndërlikuara midis shprehjeve gjinore dhe orientimit seksual. Në Shqipëri, Burrneshat njihen edhe me kanun, por pranohen edhe nga shoqëria si gra të cilat marrin përsipër kryerjen e rolit të burrit në familje.

Shembujt janë të shumtë, nga historia dhe aktualë. Hedhja poshtë e tyre duke thënë “Unë them kështu sepse kështu më thotë besimi im,” nuk përbën argument. Ndërsa përpjekja për t’ia imponuar bindjen pa asnjë bazë shkencore legjislacionit të një vendi është e rrezikshme.

Përcaktimi i individëve me identitet gjinor të ndryshëm si me të meta mendore është cinike dhe fyes. Është fyes për një numër të madh njerëzish, midis të cilëve edhe figura të shquara të artit, politikës, sportit. Këngëtari Sem Smith, aktorja Ema D’Arsi, politikania Uzoma Asagware që shërben si Zëvendës Kryeministre e Manitobës në Kanada janë njerëz të suksesshëm në fushat e tyre që dëshmojnë jo vetëm shkallë të lartë talenti, por edhe urtësi, mençuri dhe nivel intelektual.

4.       Gabimi thelbësor

Së fundi le të vijmë në thelbin e gabimit të Nadorit dhe përse unë i bëra thirrje që ai të mendohej mirë mbasi edhe mund ta kishte gabim. Nadori (dhe Patori i koaliciont për familjen) kanë ndërmarrë një fushatë për t’i imponuar shtetit laik shqiptar një mendim ligjor të bazuar te besimi i tyre fetar. Që në lindje të tij, në 28 Nëntor 1912 e deri sot, në të gjitha format e tij, shteti shqiptar ka qenë vendosmërisht laik – që do të thotë se punët e shtetit, legjislacioni dhe gjithçka e lidhur me të kanë qënë të ndara nga fetë. Jo vetëm sepse është një vend shumë-besimësh – me që beson të paktën në katër fe, plus popullsinë që nuk beson fare dhe popullsinë që beson në fe të tjera, duke përfshirë edhe ungjilloren që po përpiqet të përhapë pastori – por edhe sepse është projektuar me shpresën që të jetë një shtet modern, Republika e Shqipërisë

---

[i] Koalicioni Shqiptar Pro Familjes dhe Jetës drejtohet nga një pastor ungjillor. Ungjillorët janë pjesë e lëvizjes të krishterë Protestante që e venë theksin te autoriteti i Biblës, konvertimit në besim (të rilindurit) dhe nevojën për të përhapur fenë protestante. Aktualisht koalicioni ka marrë përsipër të ndërhyjë në procesin ligjvënës shqiptar për të ndryshuar përcaktimin e ligjit mbi barazitë gjinore. Ligji për barazinë gjinore është pjesë e një debati të nxehtë politik dhe shoqëror. Ndërsa politika e ndryshon qëndrimin sipas interesave të pushtetit, në këtë pikë unë kam mendimin tim të cilin mund ta ndryshoj vetëm nëse bindem që e kam gabim. E jap këtë sqarim për të saktësuar se nuk anoj as nga politikat e Ramës as nga ato të Berishës.

 

Art i brishtë

Duke shfletuar në internet një listë librash të botuar më zuri syri këtë titull: “Arti i brishtë i not giving a f*ck.”

Në tetë fjalë të titullit, katër janë anglisht, origjinal anglisht, jo huazime në shqip nga anglishtja.
Si mund të arrijë përtacia intelektuale deri në atë pikë sa të mos marrësh mundimin të përkthesh titullin? Përse mund t’i shkojë mendja një njeriu të përkthejë dhe të botojë një libër të tërë, kur nuk është në gjendje të kapërcejë pengesën e parë, kapakun?
A është vërtet aq e vështirë? Not giving a f*ck, në përkthimin më të butë mund të ishte: të mos e vrasësh mendjen. Por mund të thuash: të mos e çash kokën. Ose, po të duash të jesh më pranë origjinalit në regjistër: të mos e çash b*thën, të mos e çash tr*apin, të mos e çash…Shqipja ka me bollëk shprehje të mirësjellta dhe të ndyra që mund të përdoren për ta dhënë këtë ide.
A thua përkthyesi e ka zotëruar aq shumë përmbajtjen e librit saqë ka arritur në pikën kur nuk e çan më menderen për të përkthyer si duhet titullin? Po atëherë përse e ka çarë menderen dhe e ka përkthyer të gjithë librin? Dhe, nga ana tjetër, përse duhet të çajë menderen lexuesi ta blejë dhe ta lexojë këtë paçavure?
Mund të mendohet që titulli është lënë qëllimisht gjysmë i papërkthyer ose për të dhënë idenë se përkthyesit nuk i intereson çfarë mendon lexuesi, ose të kundërtën, që përkthyesi e njeh aq mirë lexuesin saqë është i sigurt që ai ose ajo kupton aq anglisht sa ta marrë vesh humorin e shprehjes. Nëse është kjo e dyta, atëherë lexuesi fare mirë mund ta marrë e ta lexojë librin në origjinal.
Nuk e imagjinoj dot se si dikush mund t’i kushtojë orë të tëra përkthimit të një libri, ta bëjë gati atë, ta lexojë dhe rilexojë, ta redaktojë dhe korrektojë, pa mundur të përkthejë si duhet titullin. Pasi ka mbaruar punë, pastaj shkon te botuesi dhe i thotë: Shiko, kam përkthyer një libër të shkëlqyer. Ma boto.
Botuesi, pasi pyet për titullin dhe përmbajtjen e librit dhe merr përgjigjen “Arti i brishtë i not giving a f*uck”, pa i bërë syri tërr, e miraton librin për botim – domethënë e çon në shtypshkronjë dhe i ve në dispozicion bojë dhe letër – pemë të tëra të prera.
Ky është mendimi im, por ndoshta jam i gabuar. Ndoshta kemi të bëjmë me një risi, me një vlerë të re të përkthimit. Mbase vërtet duhet të mos give e f*ck. Në këtë rast duhet t’i kthehemi përkthimeve të disa kryeveprave botërore dhe t’ua redaktojmë titujt. Unë po e nis me disa:
Njëqind vjet de soledad, nga Gabriel Garsia Markez
Njëmijë e nëntëqind e eighty four, nga Xhorxh Oruell
Krim dhe nakazanije, nga Fjodor Dostojevski
Lufta dhe mir, nga Leo Tolstoi
Gjethe of grass, nga Uolt Uitman
80 ditë le tour du monde, nga Zhul Vern
Njeriu që rit, nga Viktor Hugo
Në kërkim të du temps perdu, nga Marsel Prust
Për të perifrazuar Zhvejkun, ç'më duhet mua çfarë shkruaj unë?!

Valët e Llumit

Shikojeni me vëmendje foton.
Unë shoh një grua pa flokë, me njërin gji të hequr, por gjithsesi energjike, luftarake.
Vetëm një mendje e sëmurë mund ta interpretojë këtë si simbol të LGTBQ, ose të përpjekjeve për të na indoktrinuar me agjendat shumë-gjinore soroiste. Vetëm një vështrim i turbullt moral, shoqëror dhe logjik mund ta lidhë këtë imazh me ndonjë ligj apo politikë të qeverisë, BE-së, Iluminatit apo kujtdo tjetër.
Në cilën kulturë të planetit bëhet shoqërizim mendimi midis kokës pa flokë të një gruaje me homoseksualitetin dhe jo me dikë që po kalon përmes procesit torturues të kimo-terapisë? Në çfarë përfytyrimi pervert lidhet heqja e njërit gji jo me kancerin, por me operacionet e ndërrimit të seksit? Vetëm te shqiptarët.
Artistes vizuale Blerta Kambo i ka shkuar në mendje një ide e thjeshtë: të ndjesojë shoqërinë shqiptare për një problem shëndetësor dhe shoqëror. Një në dymbëdhjetë gra preken nga kanceri i gjirit. Që do të thotë se secili nga ne ka të paktën një të afërt, familjare apo të njohur, që vuan, ka vuajtur ose nuk jeton më për shkak të kësaj sëmundjeje.
Ndjesimi i shoqërisë bëhet me qëllim që këtij problemi t'i kushtohet më shumë vëmendje. Domethënë që më shumë gra të testohen më shpesh dhe të diagnostikohen më herët, që shoqëria të jetë më e vetëdijshme, më përkrahëse dhe më dashamirëse ndaj tyre, ndërsa organizmat shtetërore të jenë më zemërgjerë në shpenzimet për parandalimin dhe kurimin e sëmundjes.
Ky është qëllimi i artistes. Por jo ai që sheh injoranca e turmave që mbulojnë me llum moral dhe varfëri intelektuale rrjetet sociale. Jo ai që shohin gardianët e përbetuar komsomolas të gjoja shenjtërisë së vlerave familjare të cilët kërkojnë në çdo vrimë përpjekje konspirative të një entiteti imagjinar botëror i krijuar me synimin e vetëm të shkatërrimit të familjes së veçantë dhe racës së pastër pellazgo-ilire.
Nuk munguan të japin mendim as ata që e shohin të vështirë lidhjen e drejtpërdrejtë të instalimit artistik të Blerta Kambos me LGBTQ. Këta të zgjuar, përfshirë edhe ndonjë piktor apo skenograf me emër, ankohen se po iu përdhoset një vepër e shquar e artit dhe kulturës së kombit, se nuk paska ndodhur kurrë që të kryhen transformime dhe instalime të tilla mbi vepra të tjera. Budallëqe, injorancë dhe/ose përpjekje për mashtrim. Bëni një kërkim në internet dhe shikoni sa mijëra variante të Mona Lizës do të gjeni. Shikoni si transformohet Van Gogu, Pikaso. Gjeni sa variante të bukura dhe domethënëse të Vajzës me Vëthët me Perla të Vermerit janë ekspozuar të paktën vetëm në Muzeun Mauritshuis të Hagës ku ndodhet origjinali. Pastaj derdhni lotë krokodili për mozaikun e fasadës së Muzeut Kombëtar në Tiranë.
Dhe mos harroni: mozaiku i fasadës së Muzeut Kombëtar në Tiranë është vepër e mirëfilltë e realizmit socialist. Le t'i jetë me dekret qeveritar të 1993-shit ylli i kuq dhe libri i historisë së PPSH-së. Ai mbetet realizëm socialist në çdo copëzë të tij, në çdo personazh, në çdo tipar, në të gjitha detajet dhe në tërësinë e kompozimit të tij. Këtë e them jo se jam nga ata që mendojnë se mozaiku duhej hequr nga fasada e Muzeut. Përkundrazi, ai është mirë të rrijë aty për të na kujtuar në jetë të jetëve se çfarë kemi qenë dhe sa hije nga ajo që kemi qenë na ka mbetur në mendjet tona. E them për ata "djathtorët" që u përgjëruan për të dhe po ju therr zemra se u "dëmtua" për nja dy javë e ashtuquajtura vlerë e tyre kombëtare.
Përse e shtrova këtë temë të cilës ndoshta i kaloi piku i eksitimit dy javë të shkuara? Sepse dua të them që ne na e ka marrë në dorë diskutimin publik llumi, injoranca, verbëria, egërsia e turmës. Asaj turme që nuk kupton asgjë nga parimet bazë të shoqërisë, por që ulërin dhe ngre tallaze për një lloj morali të cilin as e ka dhe as do ta ketë ndonjëherë. Dhe që, kur i dalin përpara njerëz në të përparuar se sa mediokriteti i tyre i pështirë, ju lëshohen me lehje dhe ulërima, siç ju lëshuan para disa ditësh asaj vajzës që guxoi ta gërvishte perden e hipokrizisë së tyre.

Kartela e Pleqërisë

Nuk jam nga ata njerëzit delikatë që preken lehtë me fjalë, veçanërisht kur flitet për moshën. Sinqerisht s’më rëndet fare t’i pranoj vitet që kam në kurriz, aq sa shpesh herë, edhe pa qenë nevoja, i referohem vetes si plak. Kjo edhe ngaqë gjithmonë kam qenë i mendimit se pleqëria është alternativa më e mirë e mundshme.

Duke qenë se çdo njeri që ka lindur edhe do të vdesë, logjikisht i bije më mirë plakesh se sa të mos plakesh, sepse të mos plakesh do të thotë të vdesësh i ri. Për më tepër që mosha e vjetër vjen me disa përparësi, ndër të cilat edhe përshtypja e përgjithshme (ndonëse shumë e gabuar) se njerëzit e moshuar janë më të mençur. Megjthatë, kjo është thjesht çështje opinioni. Unë kështu mendoj dhe e quaj veten me fat për çdo ditë që arrij të thith ajër të pastër, të shoh dritën e djellit dhe, mbi të gjitha, të shijoj praninë e njerëzve të dashur rreth meje.
Me fat edhe që kapa moshën e pensionit dhe tani po përpiqem të marr atë që shoqëria ka për detyrë të ma kthejë për kontributin që kam dhënë duke punuar dhe duke lënë mënjanë një pjesë të pagës për pension. Duke qenë se kam kontribuar me punë dhe me para në dy shoqëri (shqiptare dhe kanadeze), aplikova njëkohësisht për pension në të dy vendet. Por ndërsa procesi për të marrë në Kanada pensionet që më takojnë ishte i thjeshtë, i shpejtë (online) dhe pa asnjë ndërlikim – nuk pata nevojë të bisedoj me asnjë nëpunës administrate dhe pagesat filluan të derdhen në llogarinë bankare që dhjetorin e kaluar, sapo mbusha moshën), procesi në Shqipëri nuk ka mbaruar ende dhe s’i dihet sa do shkojë.
Nuk kam ndërmend t’i qahem njeriu për këtë, sepse të gjithë e dijnë si shkojnë punët administrative atje. Desha vetëm të merrem vetëm me një incident të vogël që ka të bëjë me taktin, njerëzillëkun, mirësjelljen.
Pas shumë përpjekjesh dhe ndërhyrjesh arrita të nxjerr miratimin për marrjen e pensionit. Ky miratim u lëshua nga Instituti i Sigurimeve Shoqërore dhe në doli në e-Albania me titullin “Kartelë e Pleqërisë”.
Më shqetëson titulli “Kartela e Pleqërisë”, jo për vete po për të gjithë ata që arrijnë moshën e bukur të pensionit dhe që shteti i tyre ua pështyn në fytyrë, pa u menduar fare se si tingëllon.
Emërtimi “Kartela e Pleqërisë” është fyes dhe i pasaktë. Kartela në fjalë është thjesht një dokument që të njeh të drejtën për të marrë pensionin, jo kartelë mjekësore që përcakton se i përket kësaj apo asaj moshe. Askush nuk besoj se i ka kërkuar shtetit shqiptar të përcaktojë zyrtarisht se cilit emërtim moshor i përket. Askush nuk harxhon kohën e vet online dhe nëpër zyra shtetërore për të marrë vërtetimin idiot se është plak. Qytetarët bëjnë kërkesë për të marrë pension sepse iu duhen për të jetuar paratë që shteti ua ka mbajtur gjithë jetën nga rroga. Shteti duhet t’i japë atë për të cilën bëjnë kërkesë dhe atë që iu takon. Shteti duhet t’iu jetë qytetarëve mirënjohës për kontributin e tyre dhe t’i falenderojë, t’i nderojë dhe respektojë, jo t’i fyejë ata kur dalin në pension.
Fare mirë dokumenti mund të quhej “çertificate pensioni”, ose diçka e tillë. Mund të gjendej çdo lloj formulimi tjetër për të shmangur atë fjalën aq shumë të shmangshme, të panevojshme dhe të rëndë për shumë njerëz – pleqërie.
Në vendet e qytetëruara fjala “plak” ka ndonja tridhjetë vjet që është hequr nga qarkullimi, të paktën në komunikimin zyrtar. Përdoren fjalë të tjera, më të buta, për të mos i bërë qytetarët të ndihen keq. Thonë se Shqipëria është pesëdhjetë mbrapa qytetërimit. Dhe nja njëzetë të tjera anash.

PADIJA ËSHTË FORCË (1)

 Nga 1984 - Xhorxh Oruell, përktheu Arben Kallamata

(Uinston më në fund ka rastin të lexojë nga Libri themeltar i "Vëllazërisë". Ai është i etur t'i japë përgjigje pyetjes më të rëndësishme "Pse?" Deri tani ai di se "Si?", domethënë si vepron sistemi i diktaturës, por nuk arrin të konceptojë pse-në; ku është qëllimi i gjithë asaj egërsie. Duke qenë se kapitulli është i gjatë, mendova ta ndaj në pjesë.)

Gjatë gjithë historisë së shkruar dhe ndoshta që prej fundit të Periudhës së Neolitit bota ka qenë populluar nga tre lloj njerëzish, të Lartët, të Mesmit, dhe të Ulëtit. Brenda vetes këta kanë qenë të ndarë në mënyra nga më të ndryshmet, kanë pasur emërtime të panumërta dhe masa e secilës ndarje, si edhe qëndrimi ndaj njeritjetrit, ka qenë i ndryshëm nga periudha në periudhë: megjithatë thelbi i përbërjes shoqërore nuk ndryshonte kurrë. Madje edhe pas përmbysjeve të mëdha dhe ndryshimeve në dukje të pakthyeshme, rivendosej e njëjta skemë, si lëvizjet e një penduli që kthehet gjithmonë vetë në pikën e baraspeshës, sado që ta shtysh në një drejtim apo në tjetrin...

“Xhulia, zgjuar je?”- pyeti Uinstoni.

“Po, i dashur, po dëgjoj. Vazhdo. E mrekullueshme.”

Vazhdoi leximin:

…Të tre grupet kanë synime krejtësisht të papajtueshme me njëri-tjetrin. Të Lartët synojnë të qëndrojnë aty ku janë. Të Mesmit duan të ndërrojnë vendin me të Lartët. Ndërsa të Ulëtit, kur kanë ndonjë synim – sepse një nga tiparet më karakteristike për të Ulëtit është rraskapitja nga puna në atë masë sa që rrallëherë arrijnë të ndjehen të ndërgjegjshëm për çka ndodh përtej halleve të jetës së përditshme – është që të zhdukin të gjitha dallimet dhe të krijojnë një shoqëri ku njerëzit të jenë të gjithë të barabartë. Kështu, gjatë gjithë historisë përsëritet e stërpërsëritet një luftë që, në vija të përgjithshme, mbetet gjithmonë e njëjtë. Me sa duket, të Lartët arrijnë të mbeten të sigurt në pushtet për periudha tepër të gjata kohe, por herët a vonë vjen gjithmonë çasti kur ata humbasin ose besimin te vetja, ose aftësinë për të qeverisur me efektivitet, ose të dyja bashkë. Atëherë ata përmbysen nga të Mesmit, të cilët arrijnë t’iu shtojnë radhëve të tyre edhe të Ulëtit, të cilëve ua mbushin mendjen se po luftojnë për liri dhe drejtësi. Me ta kapur atë që synojnë, të Mesmit i braktisin menjëherë të Ulëtit atje ku kanë qenë, në rolin e tyre të përjetshëm si shërbyes, ndërsa vetë shndërrohen në të Lartë. Në të njëjtën kohë, njëri ose të dy grupet e tjerë, nxjerrin një grup tjetër të Mesëm dhe lufta ia nis përsëri nga e para. Nga të tre grupet, vetëm të Ulëtit nuk arrijnë ndonjëherë, qoftë edhe përkohësisht, ta plotësojnë synimin e tyre. Do të gënjenim po të thoshim se gjatë gjithë historisë, jeta e tyre materiale nuk ka pësuar ndryshim. Madje edhe sot, në një periudhë rënieje, një qenie mesatare njerëzore është fizikisht më mirë nga ç’ka qenë disa shekuj më parë. Megjithatë, asnjë përparim në fushën e shëndetësisë, asnjë zbutje e normave të mirësjelljes, asnjë reformë dhe asnjë revolucion nuk ka mundur ta zvogëlojë, qoftë edhe një milimetër të vetme dallimin midis grupeve. Nga këndvështrimi i të Ultëve, nuk kanë ndodhur asnjëherë ndryshime të tilla historike që të sjellin diçka më tepër se ndërrimi i emrave të zotërinjve që ata kanë mbi krye.

Andej nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë për shumë studiues u bë e qartë se skema ishte përsëritur dhe stërspërsëritur pambarimisht. Në atë kohë doli edhe shkolla e mendimtarëve që e shpjegonin historinë si proces ciklik dhe pretendonin se mund të provonin që pabarazia ishte ligj i pashmangshëm i natyrës njerëzore. Pa dyshim kjo doktrinë ka pasur gjithmonë pasuesit e vet, por mënyra se si po parashtrohej këtë herë përmbante një ndryshim thelbësor. Në të kaluarën, nevoja për shoqëri hierarkike mbetej kryesisht doktrinë e të Lartëve. Ajo predikohej nga mbretër dhe aristokratë, priftërinj, avokatë e të tjerë parazitë dhe gjithmonë zbutej me premtime për kompensime në botën imagjinare të përtej varrit. Për sa kohë që vazhdonin luftën për pushtet, të Mesmit përdornin gjithmonë shprehje të tilla si liri, drejtësi dhe vëllazëri. Ndërsa tani, për herë të parë, koncepti i vëllazërisë po goditej nga njerëz që nuk e kishin marrë ende komandën në dorë dhe që thjesht shpresonin ta bënin këtë në të ardhmen e afërt. Më parë të Mesmit organizonin revolucione nën flamurin e barazisë, për të vendosur pastaj një lloj të re tiranie sapo rrëzohej e vjetra. Tashmë grupet e reja të të Mesmëve filluan ta shpallin tiraninë pa e marrë ende pushtetin në dorë. Socializmi, teori që u shfaq në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe që përbënte hallkën e fundit të një zinxhiri teorik që shtrihej nga koha e kryengritjeve të skllevërve në antikitet, mbetej ende shumë i ndikuar nga Utopizmi i epokave të shkuara. Por të gjithë variantet e Socializmit që u shfaqën pas 1900-ës po e braktisnin gjithmonë e më shumë synimin për arritjen e lirisë dhe barazisë. Lëvizjet e reja që u shfaqën në mes të shekullit, Ingsoc-u në Oqeani, Neo-Bolshevizmi në Euroazi dhe Adhurimi i Vdekjes, siç quhet rëndom në Lindazi, synonin vetëdijshëm që të përjetësonin mungesën e lirisë dhe pabarazinë. Natyrisht, këto lëvizje të reja dilnin nga gjiri i të tjerave më të vjetra dhe u përpoqën të ruanin emrin apo bënë sikur po kopjonin ideologjitë e tyre. Megjithatë, të gjitha ato synonin të njëjtën gjë: të ndalonin çdo lloj zhvillimi dhe ta ngrinin rrjedhën e historisë në një çast të caktuar. Pra penduli i historisë do të lejohej të tundej edhe një herë dhe pastaj do të ngecej pezull. Si zakonisht, të Lartët do të përmbyseshin nga të Mesmit, të cilët do të ktheheshin vetë në të Lartë; por këtë radhë, me anë të strategjive të vetvetishme, të Lartët e rinj do të mund ta ruanin përjetësisht pozicionin e tyre.

Doktrinat e reja dolën në dritë pjesërisht si rrjedhojë e grumbullimit të njohurive historike dhe rritjes së vetëdijes historike që kishin qenë thuajse të panjohura deri përpara shekullit të nëntëmbëdhjetë. Tashmë zhvillimi ciklor i historisë ishte i qartë, ose të paktën kështu dukej; dhe meqë ishte i qartë, atëherë bëhej edhe i ndryshueshëm. Megjithatë, shkaku kryesor, arsyeja themelore, mbetej fakti që qysh në fillim të shekullit të njëzetë u arrit në përfundimin se barazia midis njerëzve ishte teknikisht e mundur. Ende pranohej gjerësisht se njerëzit nuk mund të ishin të barabartë në prirjet me të cilat kishin lindur dhe se funksionet e shoqërisë do të duhej të përcaktoheshin në mënyrë të tillë që të favorizonin disa individë në kurriz të të tjerëve; por tashmë nuk nevojiteshin më dallimet klasore apo ndryshimet e mëdha në pasuri. Në kohët e shkuara, dallimet klasore kishin qenë jo vetëm të pashmangshme, por edhe të dëshirueshme. Pabarazia ishte çmim që paguhej për të ruajtur qytetërimin. Megjithatë, me zhvillimin e mekanizimit të prodhimit, gjendja ndryshoi. Njerëzve ende iu duhej të punonin, por nuk kishin se përse të jetonin medoemos në nivele shumë të pabarabartë shoqërorë dhe ekonomikë. Për këtë arsye, nga këndvështrimi i grupeve të reja që përgatiteshin të merrnin pushtetin, barazia mes njerëzve nuk përbënte më idealin për të cilin duhej luftuar, por rrezikun që duhej shmangur. Barazia kishte qenë gjithmonë një ëndërr e bukur, qysh në kohërat primitive, atëherë kur krijimi i një shoqërie të drejtë dhe paqësore ishte praktikisht i pamundur. Për mijëra vjet rresht njerëzimi nuk hoqi dot dorë nga ëndrra për një parajsë mbi tokë ku të gjithë të jetonin në vëllazëri dhe në paqe të përjetshme, pa ligje dhe punë rraskapitëse. Nganjëherë kjo ëndërr kapte fort edhe ato grupe që praktikisht përfitonin nga ndryshimet historike. Pasardhësit e revolucioneve Franceze, Angleze apo Amerikane nganjëherë iu besonin edhe vetë parullave që hidhnin për të drejtat e njeriut, lirinë e fjalës, barazinë përpara ligjit, e të tjera si këto, dhe madje shkonin deri atje sa ta lejonin veten të ndikoheshin disi prej tyre. Por andej nga dhjetëvjeçari i katërt i shekullit të njëzetë, të gjitha rrymat sunduese të mendimit politik u kthyen në autoritare. Parajsës në tokë i doli boja pikërisht në çastin historik kur u mundësua realizimi i saj. Tani, të gjitha teoritë politike, pavarësisht nga emri, po shkonin drejt hierarkisë dhe disiplinës së fortë. Kështu, si rezultat i ashpërsimit të përgjithshëm të mendësisë mbizotëruese të viteve 1930, disa praktika gati të harruara, madje edhe prej qindra vjetësh – burgimi pa gjyq, skllavërimi i robërve të luftës, ekzekutimet publike, tortura për të pranuar krime, pengjet dhe deportimet e popullsive të tëra - jo vetëm që u bënë përsëri të zakonshme, por edhe filluan të pranoheshin e të mbroheshin nga njerëz që e mbanin veten për mendimtarë përparimtarë.

(Vijon)

Nacionalisti Unë

Në një nga shkëmbimet e mendimeve për politikën që fatkeqsisht sikur po na imponohet me forcë kohët e fundit, dikush më quajti nacionalist. Unë po mbroja të drejtën e Kanadasë për të qenë shtet i pavarur duke shprehur mendimin se përpjekjet për ta gllabëruar atë dhe për ta kthyer në një shtet të pesëdhjetëenjëtë të SHBAve ishin monstruoze dhe qesharake. Por bashkëshqiptarit në Boston kjo ju duk nacionalizëm i papranueshëm.

Dukeqenë se unë nuk e mbaj veten për nacionalist u vura të mendoj nëse akuza ishte e bazuar ose, të paktën, a kishte të drejtë ai që e bënte që të thoshte se, sipas këndvështrimit të tij, isha i tillë. Për më tepër më doli rastësisht përpara një citim i Bertrand Rasëll: “Kur vuan nga nacionalizmi, njeriu beson se vendi i tij është më i qytetëruari dhe më njerëzori në botë, ndërsa armiqtë janë fajtor për çdo egërsi dhe kafshëri që mund të imagjinohet. Dhe meqë janë kaq të këqij dhe të egër dhe të këqij, ndërkohë që ne jemi kaq të qytetëruar dhe njerëzorë, nuk ka asnjë shkallë kafshërie apo egërsie që nuk na lejohet ta përdorim kundër tyre. Kjo është motoja e nënkuptuar e nacionalizmit.”

U përpoqa ta gjykoj veten në mënyrë sa më të paanshme sipas kritereve të kësaj thënieje dhe akuzës që më bëhej.

Së pari, unë kam dy kombësi/nacionalitete – shqiptar dhe kanadez – gjendje që më ka bërë ta shikoj nacionalizmit paksa me gjak të ftohtë. Kombësinë shqiptare e kam për shkaqe rastësore – domethënë sepse kam rastisur të lind në Shqipëri nga dy prindër shqiptarë. Veç kësaj, jam rritur dhe edukuar në Shqipëri. Por nuk ka qenë zgjedhja ime. Dashuria për dhe lidhja ime me Shqipërinë janë më së shumti emocionale, të pakontrolluara nga arsyeja. Unë e dua Shqipërinë pavarësisht se çfarë mendoj. Kombësia Kanadeze ka qënë njëqindpërqind zgjedhja ime. Vetë vendosa vetë të emigroj në Kanada; vetë pranova (në fakt kërkova) të marr pasaportën (kombësinë) kanadeze, dhe jetoj këtu që prej 28 vjetësh. Jeta ime është pak a shumë e ndarë në mes, me gjysmën e saj në Shqipëri dhe tjetrën në Kanada. Për hir të argumentit që po diskutoj dua të përmend  edhe se kam pasur rastin të jetoj dy vjet në Shtetet e Bashkuara dhe tani banoj jo më larg se 20 km në vijë të drejtë nga kufiri me këtë vend të madh.

Akuza m’u bë si nacionalist Kanadez sepse po më dukej e papranueshme ideja që Kanadaja të gllabërohej nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në këtë vështrim, them se akuzuesi ka pjesërisht të drejtë, sipas përkufizimit të Rasëllit. Ja arsyet:

Unë vërtet mendoj se Kanadaja është vend më i qytetëruar dhe më i zhvilluar se Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe se ndoshta një pjesë e madhe e shteteve të tjerë të botës. Natyrisht, Shtetet e Bashkuara janë më të pasura ekonomikisht dhe shumë më të fuqishme ushtarakisht dhe me shumë më tepër mundësi për të bërë para. Por kjo nuk do të thotë se është aq i qytetëruar dhe i zhvilluar sa Kanadaja.

Unë mendoj se Kanadaja është një vend shumë më i mirë për të jetuar. Kanadaja është shoqëri shumë më tolerante ndaj të gjitha llojeve të pakicave – atyre me ngjyrë të ndryshme lëkure apo flokësh, atyre me aksente apo gjuhë të ndryshme, atyre me parapëlqime të ndryshme seksuale, atyre me besime ose mosbesime të ndryshme fetare, atyre që vishen tjetërlloj, hanë ushqime të padëgjuara ndonjëherë, mbajnë erëra të çuditshme dhe veshin rroba të pazakonta. Ndaj kujtdo.

Unë mendoj se Kanadaja është shoqëri shumë më zemërgjerë, që i ofron të gjithë qytetarëve të vet shërbim shëndetsor të barabartë. Nuk po them “falas”, po them “të barabartë”. Në Kanada përballë sëmundjes, ashtu si edhe përballë vdekjes, të gjithë janë të njëlloj - domethënë të gjithë kanë të drejtë të këshillohen me mjekun, të marrin mjekimin e duhur dhe ilaçet që iu nevojitet për t’u kuruar, pavarësisht nga gjendja ekonomike. A ka probleme shërbimi shëndetsor kanadez? Plot. Megjithatë, për mendimin tim, është shumë më i përparuar dhe njerëzor se një shërbim mjekësor ku trajtimi jepet sipas madhësisë së xhepit.

Kanadaja është vendi me numrin më të madh (përqindjen) të njerëzve me shkollë të lartë në botë. Ky nuk është mendimi im; është statistikë. Natyrisht, SHBA ka Harvardin, Stanfordin, MTI-në etj., që janë maja të mendimit akademik dhe shkencor. Por ato janë institucione të pakicave që mund ta përballojnë ekonomikisht studimin atje. Në Kanada kushdo mund të studiojë kudo. Shkolla nuk është falas, por nuk është as e papërballueshme. Ka programe ndihme për të gjithë ata që duan të studiojnë dhe pranimi në universitet bëhet sipas meritës, jo sipas parave.

Në Kanada nuk ka geto – as geto të varfërish, as geto të pasurish (gated communities). Në Kanada ka të pasur por ata nuk ua tundin përpara fytyrës pasurinë e tyre të varfërve. Në Kanada ka ndryshime në të ardhura, por ato nuk janë humnera të thella, të papërfytyrueshme.

Unë mendoj se, përgjithësisht në Kanada nuk i bijen gjoksit me mburrje, nuk bërtasin, nuk tundin flamuj dhe hedhin fishekziare me pompozitet, nuk mundohen t’iu imponohen të tjerëve me argumentin se janë kanadezë.

Në Kanada njerëzit nuk dalin me armë në brez, nuk mbushin sëndukët dhe kthinat e shtëpive me automatikë, flakëhedhës dhe lloj-lloj mjetesh të tjera për të marrë jetë njerëzish. Natyrisht, si në çdo vend tjetër edhe në Kanada ka kriminelë dhe vrasës, por njerëzit nuk janë të detyruar të mbajnë armë për të ruajtur familjen dhe fëmijët e tyre. Këtë punë ia lenë në dorë policisë.

Në Kanada politikanët janë të butë, të qetë, të qytetëruar. Ata luftojnë fort për karriget, por pa i kaluar kufijtë e mirësjelljes, pa e kërcënuar njëri-tjetrin me burg, pa u betuar për hakmarrje me burgje dhe dëmshpërblime. Kalimi i pushtetit nga një forcë politike në tjetrën bëhet paqësisht, me mirësjellje dhe mirëkuptim, aq sa asnjeriu nuk i shkon ndërmend të shohë në televisor si spektakël inagurimet e krerëve të shtetit. Politikanët e lartë kanadezë mund t’i shohësh rastësisht në rrugë duke vrapuar me tuta anës lumit.

Këto janë disa nga mendimet e mia për superioritetin e Kanadasë. Në bazë të këtyre mendimeve unë mora vendimin të jetoj dhe të rris pasardhësit në këtë vend. A më bëjnë këto mendime nacionalist? Përsa i përket pjesës ku unë mendoj se shoqëria kanadeze është superiore ndaj asaj amerikane, ndoshta po. Për t’iu kthyer përkufizimit të Rasëllit, në dallim nga nacionalisti i tij unë kurrsesi nuk mendoj që Kanadaja duhet të gllabërojë apo të masakrojë, t’i vërsulet apo të përvetësojë ndonjë shtet tjetër. Po ta bënte këtë Kanadaja do t’i humbiste vlerat e veta si vend i qytetëruar, të paktën në sytë e mij. (Për kuriozitet, në vitet 2000 ishujt Turks dhe Kejkos i kërkuan zyrtarisht Kanadasë që t’i pranonte si territore të tyre. Kanadaja nuk pranoi, sepse ka vlera dhe parime si vend. Më parë ajo ka refuzuar kërkesa të ngjashme nga Xhamajka (1882), Barbejdos, Bahamas, Federate e Indive Perëndimore, etj.) Kanadaja nuk dëshiron të aneksojë askënd.

Gjithashtu, pavarësisht deklaratave të papërgjegjshme të një politikani amerikan, unë admiroj shumë anë të shoqërisë amerikane dhe njerëzve që jetojnë atje: shpirtin e tyre liridashës, kulturën e përparuar, idetë gjeniale dhe shpikjet, shkencën që i ka paraprirë në dhjetëvjeçarë botës, letërsinë e niveleve nga më të lartat, muzikën e shkëlqyer, sportet. Por jo paratë. Unë nuk admiroj paratë.

Prej kohësh kisha vendosur të mos merresha, të paktën në fejsbuk, me Trampin. Në fushatën dhe presidencën e tij të pare isha shumë aktiv, sepse e shikoja si një rrezik për demokracinë në vendin më demokratik të botës. Por shprehja e mendimit tim të hapur më vuri në armiqësi me shumë miq të mij që ishin dhe janë përkrahës të flaktë të tij. Në këtë rast unë mendova që miqësitë personale janë më të rëndësishëm se sa mendimet për një politikan. Gjithashtu, iu dhashë të drejtë edhe atyre që argumentonin se nuk ishte puna ime të diskutoja se kush zgjidhej në një shtet tjetër. Prandaj për rreth katër-pesë vjet thuajse nuk u mora fare në këtë temë. Madje as kur ai u rikthye në pushtet dhe po bëhej e qartë se demokracia në SHBA po merrte tatëpjetën përfundimtare. Por muajin e kaluar ai goditi drejtpërdrejt vendin ku unë jetoj, ku rriten fëmijët dhe mbesat e mia. Ashtu si 40 milionë kanadezë të tjerë (me përjashtime të rralla) unë u ndjeva i kërcënuar dhe shpreha mendimin tim ndaj këtij agresioni. Shenjë e nacionalizmit? Gjykojeni vetë. 

E vërteta mbi përrallëtarët.

(Shënime mbi librin “Përrallëtarët e gjuhës shqipe”                                                 të Ardian Vehbiut)

Sapo ktheva faqen e fundit të "Përallëtarët e gjuhës shqipe" të Ardian Vehbiut. Duke lexuar mendja më kishte çuar shpesh diku në fillim të viteve 70të, kohëra kur në shtëpi nuk kishte hyrë ende televizori dhe derisa të vinte ora e gjumit mbrëmjet i kalonim kryesisht duke lexuar dhe komentuar për ato që lexonim. Më ka mbetur në mendje një natë kur im atë na lexonte pjesë nga një libër i botuar dikur në vitet 30-të ku autori bënte humor me atë që Vehbiu sot e quan "turbo albanologji" dhe me dikë që e shpjegonte, për shembull, prejardhjen e toponimit "Thermopile" me shqipen e sotme. Shkruante se në betejën e famshme kishte marrë pjesë edhe një grup ushtarësh shqiptarë nga Korça dhe në britmat e luftës mbizotëronte thirrja: “There more Pilo!” Ergo - Thermopile.

Ndoshta prej asaj kohe, por edhe për arsye të shkollimit tim të mëvonshëm dhe një kurreshtjeje për gjuhësinë, i kam ndjekur me ëndje dhe humor përpjekjet amatoreske për të shpjeguar përmes shqipes fjalë dhe emra nga gjuhë e kultura të tjera dhe për ta shpallur shqipen gjuhën më të vjetër në botë dhe shqiptarët kombin më të lashtë në planet. Përralla të tilla i kam trajtuar me sarkazëm te dy librat e mij të parë, Kronikë Bastardësh dhe Hijet e Muzgut, siç kam bërë humor edhe në fejbuk me përpjekjet për t’i nxjerrë me origjinë shqiptare të gjithë figurat e shquar të njerëzimit. Megjithatë, përmasat e budallallëkut i kanë kaluar me kohë të gjitha caqet dhe humori ndoshta nuk mjafton.

Përhapja e televizioneve private dhe më vonë e rrjeteve sociale i dha albanologjisë “patriotike” aq shumë hapësirë veprimi sa shpejt u bë e qartë se nuk kishe më të bëje me atë babushin gjysmë të lajthitur që "emergency" e shpjegonte me shqipen "e-merr-e-gjen-si" (domethënë që makina e urgjencës mjekësore të vjen dhe të merr ashtu si të gjen), por me mashtrues profesionistë që sa vinin e bëheshin më agresivë. Sot amatorizmi, sharlatanizmi dhe budallallëku kanë veshur petkun e erudicionit, kanë vënë përpara mburojën kuq-e-zi të nacionalizmit dhe, falë përkrahjes së medias, kanë mundur të rreshtojnë pas vetes një numër aq të madh syleshësh saqë humori dhe sarkazma ndihen të pafuqishme.

Prandaj nevojiten libra si "Përrallëtarët..." i Vehbiut.

“Përrallëtarët e gjuhës shqipe” (Shtëpia botuese Naimi, 2024) është libër i nevojshëm për t’iu përballur me fakte e të vërteta shkencore albanologjisë fallco jo sepse mungojnë studimet serioze në këtë fushë, por sepse ato, si gjithçka shkencore, janë një lloj letërsie e pakapshme nga publiku i gjerë. Të cituara gjerësisht nga Vehbiu, studimet e Çabejt, Topallit, Demirajt, Joklit në fushën e prejardhjes dhe historisë së shqipes përfaqësojnë arritjet më të mira të shkencës albanologjike, që vuajnë fatin e shkencës në përgjithësi, domethënë janë të vështira për t’u lexuar e kuptuar nga publiku i gjerë. Mungesa e kanaleve të komunikimit me masat është problem i vjetër shkencës në përgjithësi, por është bërë veçanërisht i mprehtë në kohë si e tanishmja kur debatin shoqëror, kulturor dhe shkencor e kontrollon mediokriteti.

Në ditët që jetojmë çdo i paditur ka në dorë një tastjerë dhe një ekran celulari, një platformë ku shpreh mendimin ose mungesën e tij dhe gjen përkrahje e shumëfishon zërin për çfarëdolloj idiotësie. Mediokriteti i ka shpallur luftë në kuptimin e mirëfilltë të fjalës mendimit elitar, racional dhe shkencor. Lufta kundër elitave, e keqpërdorur si slogan populist në politikë, është kthyer në obesesion për një masë të madhe njerëzish që s’kanë kohë të mendojnë dhe në fushë përfitimi për sharlatanët e të gjitha ngjyrave dhe profesioneve.

Nga natyra shkencëtarët janë njerëz të heshtur, të përkushtuar në punën e tyre. Ata nuk janë shumë elokuentë, nuk e shkojnë kohën me rrjete sociale dhe programe televizive, nuk e ndjejnë të nevojshme të jenë karizmatikë dhe të fitojnë popullaritet dhe nuk shqetësohen për imazhin. Të bezdisur nga propaganda, ata komunikojnë me terma të ndërlikuar, me zhargone të vështirë profesionalë. Objektivisht, midis tyre dhe lexuesit të gjerë krijohet hendek.

Deri përpara përmbytjes që i shkaktoi medias së komunikimit përhapja e Internetit, shtypi i përditshëm perëndimor përpiqej ta bënte të kapërcyeshëm këtë hendek me anë të urave të krijuara nga njerëz të specializuar që quheshin gazetarë shkencorë (science writers). Çdo gazetë e madhe serioze e kishte një redaksi të veçantë për shkrimet shkencore. Njerëz me profil shkencor por me aftësi komunikuese dhe përgjegjësi profesionale i sillnin (dhe vazhdojnë t’i sjellin) lexuesit të gjerë në gjuhë të thjeshtuar, të kuptueshme, të rejat dhe debatet më të fundit të shkencës. Kushdo që ishte i interesuar mund të informohej saktësisht në fusha ku as që mund të mendohej se hynte ndonjë interes politik apo ideologjik.

Por jo tani. Tani shtypi është mbytur dhe mbuluar nga ujërat e turbullta të rrjeteve sociale. Për qëllimet e politikës, gazetaria serioze është përbaltur dhe njësuar me tabloidet dhe mashtrimet e rëndomta, duke e bërë thuajse të pamundur të besohet fjala e një gazetari, qoftë edhe kur shkruan për shkencë. E vërteta ka rënë në dorë të mediokritetit dhe papërgjegjësisë.

Në Shqipëri kanalet televizive private nuk kanë as kohë as nxitje financiare të merren me të vërtetën shkencore. Më shumë se pasqyrimi serioz i arritjeve shkencore atyre iu intereson sensacioni argëtues, ajo që tërheq vëmendjen e çastit për publikun. Është më fitimprurëse të ftosh në emision një sharlatan që shpjegon se si toka është e sheshtë, si gjurmët e avujve që lëshojnë avjonët janë helme që shpërndan iluminati për të zvogëluar popullsinë, si një grup konspiracionistësh punojnë natë e ditë për të zhdukur brenda vitit 2024 banorët e planetit mbi 65 vjeç (kjo thuhej në 2020-tën), pra është më fitimprurëse të merresh me fishekzare se sa të diskutosh të vërteta shkencore.

Në këtë klimë, ose më saktë duke krijuar këtë klimë mbinë ekraneve dhe zunë vend në diskursin kulturor edhe ata që Vehbiu i quan “turbo-albanologë”, gjuhëtarët nacionalistë, pseudo shkencëtarët e historisë së shqipes, pellazgollogët e patentuar, përrallëtarët. Tashmë ata nuk janë më ai dërrasëmangëti simpatik, që tregonte gjëra për të qeshur në emisionet e Arjan Çanit. Ata janë shndërruar në specialistë, në të ftuar të rregullt, të cilëve iu merret mendimi seriozisht.

Nëse ka një shpresë për ta ndalur idiotësinë e pseudo-albanologjisë ajo qëndron te libra si “Përrallëtarët e gjuhës shqipe”. Në rolin e një “science writer” Ardian Vehbiu di të kombinojë bindshëm njohuritë e thella për fushën e gjuhësisë me përvojën e tij mediatike dhe të japë një libër të kuptueshëm për të gjithë. Duke luajtur rolin e urës lidhëse midis shkencës dhe publikut të gjerë, ai zbërthen qetë e me durim deri në detaje dhe në mënyrë shkencore tymnajën e gënjeshtërt që mbështjell tezën e pakuptimtë të gjuhës më të vjetër të botës dhe shpjegon bindshëm se sa të gabuara dhe të papranueshme shkencërisht dhe logjikisht janë përpjekjet foshnjore për të zbërthyer gjuhë të gjalla e të vdekura përmes rrokëzimit në shqip.

Do ta rekomandoja “Përrallëtarët…” si lexim të detyrueshëm në të gjitha katedrat e gjuhësisë, për ata që i futen seriozisht studimit të shqipes, por sidomos për ata që e studiojnë përciptazi atë. Madje do të ishte një lexim i rekomandueshëm edhe për studentët e shkollave të mesme. Ndërsa fytyrat televizive që marrin guximin dhe ftojnë specialistë të gjuhës në emisionet e tyre duhet ta kenë studiuar në detaje.  

Së fundi dy fjalë për patriotizmin. 

Turbo-albanologët kanë marrë flamurin e nacionalizmit shqiptar duke shpallur si anti-shqiptar dhe të shitur te serbi e te greku të gjithë Akademinë e Shkencave dhe çdo njeri që përpiqet t’i bëjë pak thirrje arsyes dhe të ndalë sado pak fantazitë e tyre anti-shkencore. Është shumë e kollajshme të rrahësh gjoksin si patriot dhe të bërtasësh lartë e poshtë se e do atdheun më shumë se të tjerët dhe se kushdo që nuk pajtohet me ty është tradhëtar. Më e vështirë është të punosh për të mirën e përgjithshme, të përpiqesh për të vërtetën, t’ia duash të mirën popullit tënd duke bërë ç’është e mundur që ai të jetë sa më i denjë, sa më i kulturuar, sa më i shkolluar dhe sa më i ndriçuar. E ashtuquajtura lashtësi as ia shton dhe as ia ul vlera gjuhës shqipes. Argumenti se po përdor një gjuhë të stërlashtë nuk të jep asnjë përparësi në krahasim me të tjerët. Prejardhja nga ilirët, pellazgët, etruskët apo çdo lloj popullsie parahistorike nuk ka pikë ndikimi në prestigjin e një populli. Mburrja boshe, pa prova shkencore, i ka vënë shumë bashkatdhetarë në pozita qesharake ndaj të huajve duke ia ulur prestigjin vendit. Shqipërinë nuk e do më shumë ai që bërtet lart e poshtë me qeleshen e bardhë të ngjeshur kokës. As ai që tund si i çmendur flamurin kuq e zi në stadium. Shqipërinë e do më shumë dhe e nderon ai që punon dhe ndihmon për përparimin e shqiptarëve, për përparimin ekonomik, kulturor dhe shkencor, duke përfshirë këtu edhe përparimin e shkencës së vërtetë albanologjike.